Góp sức cho bản mà không áp đặt là hỏi cộng đồng cần gì trước khi mang đến thứ mình nghĩ là tốt, làm cùng thay vì làm thay, góp qua những kênh mà bản đã có, và để người trong bản đứng tên những việc chung. Giúp đúng cách cần thời gian và sự khiêm tốn nhiều hơn là tiền.
Xin chào, Nhà Khai Phá đây. Người từ phố lên vùng cao thường mang theo một tấm lòng muốn giúp. Đó là điều đẹp. Nhưng mình cũng đã nghe không ít câu chuyện lòng tốt đi sai đường, để lại những thứ không ai dùng hay những mối quan hệ lệch lạc. Tập này mình nói về cách giúp mà người được giúp vẫn đứng thẳng.
Khi lòng tốt đi sai đường
Có những câu chuyện quen thuộc. Một nhóm từ thiện mang quần áo cũ lên phát, trong khi bản cần thứ khác. Một người tốt bụng xây một cái sân chơi, vài năm sau cỏ mọc um tùm vì không ai được hỏi có cần không. Một người mới lên dạy bà con cách trồng loại cây mà họ đã thử và bỏ từ nhiều năm trước.
Những câu chuyện đó không phải do người giúp xấu. Họ chỉ quên hỏi. Họ nghĩ mình biết người khác cần gì, dựa trên góc nhìn của người ngoài.
Tệ hơn, giúp sai cách có thể tạo ra sự phụ thuộc, hay làm người trong bản cảm thấy mình bị nhìn như người thiếu thốn cần được cứu. Không ai muốn bị nhìn như vậy, nhất là trên chính mảnh đất của tổ tiên mình.
Đồng bào vùng cao có tri thức, có cách tổ chức cộng đồng, có những người lãnh đạo được tin tưởng. Góp sức tốt là góp vào những gì họ đang có, không phải thay thế nó.
Hỏi trước: cộng đồng cần gì, không phải mình muốn cho gì
Nguyên tắc đầu tiên là hỏi. Và không chỉ hỏi một người, mà hỏi nhiều người, qua những kênh mà cộng đồng tôn trọng: già làng, trưởng bản, hội phụ nữ, thầy cô giáo, những gia đình khác nhau.
Câu trả lời có thể làm bạn bất ngờ. Bạn nghĩ bản cần thư viện, nhưng bản cần sửa đường ống nước. Bạn nghĩ các em cần sách, nhưng các em cần xe đạp để đi học xa. Bạn nghĩ cần dạy kỹ thuật mới, nhưng người ta cần người mua nông sản với giá công bằng.
Hãy lắng nghe cả những điều không được nói thẳng. Người vùng cao thường khiêm tốn, ngại đòi hỏi. Sống lâu, trò chuyện nhiều, bạn mới hiểu được những nhu cầu thật.
Và chấp nhận rằng có những điều cộng đồng không cần bạn giúp. Đó không phải là từ chối, mà là họ tự lo được.
Làm cùng thay vì làm thay
Giờ mình nói về cách làm. Khi cộng đồng có một việc chung, sửa đường, dọn mương, dựng nhà văn hoá, cách góp sức tốt nhất là xắn tay vào làm cùng. Không phải đứng ngoài bỏ tiền thuê người làm, cũng không phải chỉ đạo.
Làm cùng thì bạn hiểu việc hơn, hiểu người hơn. Người trong bản thấy bạn là một phần của cộng đồng, không phải một nhà tài trợ. Những giờ lao động chung thường gắn bó người ta hơn bất kỳ món quà nào.
Nếu bạn có một kỹ năng đặc biệt, như sửa máy, dạy tin học, chăm sóc sức khoẻ, hãy đề nghị chia sẻ, nhưng theo cách để người trong bản học được và tự làm được sau này. Dạy một người sửa máy bơm tốt hơn là mỗi lần hỏng lại chạy sang nhờ bạn.
Một anh làm nghề kỹ sư điện kể, anh giúp bản sửa hệ thống đèn đường bằng cách cùng hai thanh niên trong bản làm từ đầu đến cuối. Giờ hỏng gì hai cậu ấy tự sửa, và anh bảo đó là điều anh tự hào nhất.
Góp qua kênh sẵn có, để người trong bản đứng tên
Nếu bạn muốn góp tiền, góp vật, hãy góp qua những kênh mà cộng đồng đã có và tin tưởng: quỹ của thôn, của hội, của trường học, qua trưởng bản hay ban quản lý thôn. Đừng tự phát trực tiếp cho từng gia đình, vì dễ tạo ra sự so bì, bất công.
Để những việc chung mang tên cộng đồng, không mang tên bạn. Không cần tấm biển ghi tên nhà tài trợ, không cần ảnh trao quà đăng lên mạng. Người trong bản sẽ nhớ ai đã góp, không cần biển.
Đặc biệt cẩn thận với việc chụp ảnh khi giúp đỡ. Ảnh những đứa trẻ nhận quà, những gia đình khó khăn nhận tiền, đăng lên mạng, có thể làm tổn thương phẩm giá của người trong ảnh.
Cũng đừng dùng việc giúp đỡ để đổi lấy điều gì, dù là sự ưu ái, đất đai hay lợi ích kinh doanh. Khi lòng tốt có điều kiện, nó không còn là lòng tốt nữa.
Góp sức lâu dài bằng cách sống tử tế mỗi ngày
Có một cách góp sức ít người nghĩ tới, mà lại bền nhất: sống tử tế mỗi ngày. Thuê người trong bản làm công, trả công đúng và đủ. Mua nông sản, sản phẩm thủ công của bà con với giá công bằng. Giữ rừng, giữ nước, không làm ô nhiễm đất chung.
Khi bạn làm farmstay, hãy để người trong bản có phần trong đó: làm hướng dẫn viên, nấu ăn, bán sản phẩm. Khi bạn có mạng lưới ở phố, hãy giúp bà con kết nối với người mua, với cơ hội học tập, nếu họ muốn.
Những điều này không ồn ào, không có ảnh đẹp, nhưng chúng làm thay đổi cuộc sống thật sự và lâu dài hơn một lần phát quà.
Có người nói, người mới lên vùng cao giúp bản làng nhiều nhất không phải khi họ cho, mà khi họ sống ở đó như một người hàng xóm tốt, qua năm này sang năm khác.
Câu hỏi thường gặp
Muốn làm từ thiện ở bản làng nên bắt đầu thế nào?
Bắt đầu bằng việc hỏi cộng đồng cần gì qua già làng, trưởng bản, thầy cô giáo. Góp qua những kênh cộng đồng tin tưởng thay vì tự phát cho từng nhà.
Có nên phát quà trực tiếp cho trẻ em trong bản?
Không nên tự phát, vì dễ tạo thói quen xin và sự so bì. Hãy góp qua trường học hoặc qua trưởng bản để quà đến đúng người, đúng lúc.
Có nên chụp ảnh khi trao quà giúp đỡ?
Nên hạn chế và luôn xin phép. Ảnh người nhận quà đăng lên mạng có thể làm tổn thương phẩm giá của họ.
Làm sao để việc giúp đỡ không tạo sự phụ thuộc?
Làm cùng thay vì làm thay, chia sẻ kỹ năng để người trong bản tự làm được, và hỗ trợ những gì cộng đồng đang tự làm thay vì thay thế nó.
Người mới lên vùng cao nên góp sức cho bản thế nào là tốt nhất?
Sống như một người hàng xóm tốt: tham gia việc chung, thuê người trong bản làm và trả công xứng đáng, mua sản phẩm với giá công bằng, giữ rừng giữ nước.
