Mỗi bản làng có những tục lệ và điều kiêng riêng, về nhà ở, về rừng thiêng, về bến nước, về ngày lễ, và không ai có thể liệt kê hết cho bạn trong một lần. Nguyên tắc chung là hỏi trước khi làm bất cứ điều gì mới, để ý những dấu hiệu nhỏ, và khi lỡ sai thì xin lỗi đúng cách theo hướng dẫn của người trong bản.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phá. Tập này mình sẽ không đưa ra một danh sách những điều kiêng, vì mỗi dân tộc, mỗi bản, thậm chí mỗi gia đình có những điều khác nhau, và một danh sách chung chung dễ làm bạn tưởng mình đã biết. Thay vào đó, mình nói về cách học và cách ứng xử.
Vì sao không thể học thuộc lòng mọi điều kiêng?
Trên mạng có nhiều bài liệt kê điều kiêng của đồng bào vùng này vùng kia. Có những điều đúng, có những điều đã cũ, có những điều chỉ đúng với một nhóm nhỏ. Đọc xong, người mới dễ nghĩ mình đã hiểu, rồi áp dụng sai chỗ.
Tục lệ là thứ sống, thay đổi theo thời gian, theo từng cộng đồng. Có bản vẫn giữ rất chặt, có bản đã thay đổi nhiều. Có gia đình theo tín ngưỡng truyền thống, có gia đình theo tôn giáo khác, cách hành xử cũng khác.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là thuộc danh sách, mà là có thái độ đúng: biết rằng mình chưa biết, và sẵn lòng hỏi. Người trong bản thường rất bao dung với người mới biết hỏi, và khó chịu với người mới tưởng mình đã biết.
Một chị làm nghề nghiên cứu kể, chị đọc rất nhiều sách về văn hoá vùng cao trước khi lên. Nhưng điều chị học được nhiều nhất là từ một câu bà cụ hàng xóm nói: con cứ hỏi, không biết thì hỏi, bà không giận người hỏi.
Nhà ở, bếp lửa và những lời mời
Ngôi nhà của nhiều dân tộc vùng cao có những quy ước về không gian. Có chỗ dành cho chủ nhà, có chỗ dành cho khách, có chỗ không nên ngồi, không nên bước qua. Bếp lửa thường là nơi rất quan trọng, gắn với đời sống tinh thần của gia đình.
Nguyên tắc đơn giản: khi vào nhà người khác, hãy chờ được mời, được chỉ chỗ ngồi. Để ý chủ nhà ngồi đâu, khách khác ngồi đâu, rồi làm theo. Không tự ý đi vào các phòng, không chạm vào những vật treo trên vách hay trên gác bếp.
Ở một số nơi, khi gia đình có việc kiêng như có người ốm, có trẻ mới sinh, hay đang làm lễ, người ta sẽ có dấu hiệu ở cổng hay cửa nhà, có khi là một cành lá tươi, có khi là một vật khác. Khi thấy dấu hiệu lạ, đừng vào, và hỏi hàng xóm xem có nghĩa là gì.
Khi được mời ăn uống, hãy nhận lời một cách vui vẻ. Từ chối có thể bị hiểu là chê. Nếu có lý do không ăn được, hãy nói nhẹ nhàng và cảm ơn.
Rừng thiêng, bến nước và những nơi không phải của mình
Giờ mình nói về không gian bên ngoài. Nhiều bản làng có những khu rừng được coi là thiêng, nơi gắn với tổ tiên, với thần linh, với những nghi lễ quan trọng. Có những khu rừng mà người trong bản cũng không được chặt cây, không được săn bắt.
Bến nước, nơi cả bản lấy nước, thường cũng có những quy ước riêng. Có những việc không được làm ở đó, có những thứ không được mang tới đó.
Người mới thường không nhìn ra những nơi này, vì chúng trông giống như mọi khu rừng, mọi con suối khác. Vì vậy, trước khi đi dạo, đi hái lượm, đi câu cá, hay dẫn khách đi đâu, hãy hỏi xem có nơi nào không nên đến không.
Tôn trọng những khu rừng thiêng cũng là tôn trọng rừng. Nhiều khu rừng còn giữ được vẻ nguyên sơ chính nhờ những quy ước của cộng đồng. Đó là một cách giữ rừng đã có từ trước khi có mọi quy định.
Mùa lễ hội: được mời thì đi, chưa mời thì chờ
Các dân tộc vùng cao có nhiều lễ hội gắn với mùa màng, với vòng đời, với rừng và nước. Có lễ hội mở, cả bản cùng vui, khách được chào đón. Có lễ chỉ dành cho gia đình, dòng họ, hay những người nhất định.
Nguyên tắc là được mời thì đi, chưa được mời thì đừng tự đến, dù bạn rất tò mò. Khi đi, hỏi người quen nên mang gì, mặc gì, làm gì. Để ý và làm theo người trong bản.
Trong lễ, không tự ý chụp ảnh, quay phim những nghi thức, trừ khi được cho phép rõ ràng. Không chạm vào vật dụng làm lễ. Không nói to, không đùa cợt trong những lúc trang nghiêm.
Được mời dự lễ là một vinh dự, cho thấy bạn đã được cộng đồng chấp nhận ở một mức nào đó. Hãy trân trọng điều đó, và đừng biến nó thành nội dung để khoe trên mạng.
Khi lỡ làm sai: xin lỗi thế nào cho đúng?
Dù cẩn thận đến đâu, bạn vẫn có thể lỡ phạm một điều kiêng nào đó. Bước vào nhà khi có dấu hiệu kiêng, đi vào một khu rừng không nên vào, nói một câu không đúng lúc. Điều quan trọng là cách bạn xử lý sau đó.
Đừng lờ đi hay chữa thẹn. Hãy thành thật xin lỗi, và hỏi xem mình cần làm gì để sửa. Ở một số cộng đồng, việc phạm điều kiêng có thể cần một nghi thức nhỏ để giải, và người phạm có thể cần góp một phần lễ vật. Hãy làm theo hướng dẫn của người trong bản, đừng coi đó là mê tín hay phiền phức.
Nhờ một người bạn thân trong bản đứng ra giúp bạn nói chuyện là cách tốt, vì họ hiểu cả hai phía.
Nhiều người kể, chính những lần lỡ sai rồi được hướng dẫn sửa lại là những lần họ hiểu văn hoá của vùng đất sâu nhất. Sai không phải là hết, sai mà không học mới là điều đáng tiếc.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một ngôi nhà đang có kiêng khách?
Ở một số nơi người ta có dấu hiệu ở cổng hay cửa như một cành lá tươi hoặc vật khác. Khi thấy dấu hiệu lạ, đừng vào và hỏi hàng xóm xem nó có nghĩa là gì.
Có được vào rừng thiêng của bản để tham quan không?
Thường là không nên, trừ khi được cộng đồng cho phép và có người trong bản dẫn. Rừng thiêng gắn với tín ngưỡng của cộng đồng và cần được tôn trọng.
Được mời dự lễ hội của bản thì nên mang gì?
Hãy hỏi người quen trong bản, vì mỗi lễ và mỗi cộng đồng có phong tục riêng. Một món quà nhỏ theo đúng phong tục thường được đón nhận vui vẻ.
Lỡ phạm điều kiêng thì phải làm gì?
Thành thật xin lỗi và hỏi người trong bản cách sửa. Có nơi cần một nghi thức nhỏ để giải, hãy làm theo hướng dẫn với thái độ tôn trọng.
Có nên đọc sách về văn hoá dân tộc trước khi lên sống?
Nên, để có hiểu biết nền. Nhưng nhớ rằng tục lệ mỗi nơi mỗi khác và thay đổi theo thời gian, nên người trong bản vẫn là người thầy chính xác nhất.
