Những tuần đầu ở vùng mới, bạn nên tự đến chào từng nhà xung quanh, chào trưởng bản hay già làng, mua đồ ở tiệm trong xóm, và nói thật mình là ai, lên đây để làm gì. Hãy nghe nhiều hơn nói, nhận lời khi được mời, và đừng vội đề xuất thay đổi bất cứ điều gì.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phá. Người mới lên vùng cao thường bận rộn với nhà, với đất, với nước, mà quên mất một việc quan trọng không kém: làm quen với những người đã sống ở đây từ trước. Tập này mình nói về những tuần đầu tiên, khi ấn tượng về bạn đang được hình thành.
Vì sao những tuần đầu quan trọng đến vậy?
Ở một xóm nhỏ, một bản làng, tin tức đi rất nhanh. Người mới lên là chuyện mọi người đều để ý. Họ nhìn cách bạn đi lại, cách bạn nói chuyện với thợ, cách bạn chào hay không chào khi đi ngang. Ấn tượng đầu tiên hình thành rất sớm, và thay đổi nó thì rất chậm.
Nhiều người từ phố lên quen sống khép kín, ai lo việc nấy. Ở chung cư, họ có thể không biết tên hàng xóm cùng tầng. Lên vùng cao mà giữ nguyên thói quen đó, người trong vùng dễ nghĩ bạn là người xa cách, không muốn hoà nhập.
Trong khi đó, bạn sẽ cần hàng xóm rất nhiều. Khi xe sa lầy, khi ốm đau, khi cần người làm công, khi cần biết mùa này nước thế nào. Ở vùng xa, hàng xóm là mạng lưới an toàn đầu tiên và gần nhất.
Một anh làm nghề kỹ thuật kể, tháng đầu anh bận làm nhà, không chào ai. Tháng thứ ba xe anh lật ở con dốc trơn, anh mới nhận ra mình chưa biết tên một người nào để gọi.
Đến chào từng nhà: đơn giản mà hiệu quả
Cách đơn giản nhất là tự đến chào từng nhà xung quanh. Không cần dịp gì đặc biệt. Mang theo một món quà nhỏ như ít trái cây, bánh kẹo, gói trà. Giới thiệu mình là ai, ở mảnh đất nào, lên đây làm gì.
Hãy nói thật và nói rõ. Mình lên đây sống lâu dài, làm vườn, làm nhà. Hoặc mình làm việc từ xa, lên đây vì thích khí hậu. Người ta sẽ yên tâm hơn khi biết ý định của bạn, thay vì tự đoán.
Đừng ngồi lâu lần đầu, trừ khi được mời ở lại. Lần đầu chỉ là chào. Nhưng nếu người ta mời ngồi uống nước, hãy ngồi. Từ chối lời mời đầu tiên có thể bị hiểu là chê.
Nhớ tên từng người, ghi lại nếu cần. Lần sau gặp gọi đúng tên, hỏi thăm đúng chuyện nhà họ đã kể. Điều nhỏ này cho người ta thấy bạn thật lòng quan tâm.
Chào già làng, trưởng bản và chính quyền xã
Giờ mình nói về những người có vai trò trong cộng đồng. Ở bản làng của đồng bào, già làng và trưởng bản là những người được cộng đồng kính trọng, biết rõ mọi chuyện trong bản. Chào họ là phép lịch sự, và cũng là cách để cộng đồng biết bạn đến một cách đàng hoàng.
Khi đến chào, hãy nói về mình, về ý định sống ở đây, và hỏi xem có điều gì bạn nên biết, nên tránh. Những điều kiêng kỵ, những ngày lễ, những khu vực không nên vào. Ghi nhớ những lời dặn đó.
Nên đến chào cả chính quyền xã, nhất là công an xã, để làm thủ tục đăng ký cư trú theo quy định. Đây cũng là dịp để hỏi thêm về tình hình địa phương.
Đừng đến chào những người có vai trò với thái độ nhờ vả hay xin xỏ ngay lần đầu. Hãy để mối quan hệ được xây dựng tự nhiên.
Nghe nhiều hơn nói, học nhiều hơn dạy
Người từ phố lên, nhất là người có học vấn cao, có kinh nghiệm làm việc, hay mắc một lỗi: vừa đến đã góp ý. Đường này nên làm thế này. Rẫy kia trồng thế kia không hiệu quả. Rác ở đây xử lý chưa tốt.
Có thể những điều bạn nói đúng. Nhưng ở những tuần đầu, chúng nghe như lời phán xét của người ngoài. Người trong vùng đã sống ở đây nhiều thế hệ, có lý do cho cách làm của họ, những lý do bạn chưa hiểu.
Hãy hỏi thay vì góp ý. Vì sao ở đây người ta làm vậy. Mùa này thường làm gì. Trước đây vùng này thế nào. Bạn sẽ học được rất nhiều, và người ta sẽ quý bạn vì bạn tôn trọng kinh nghiệm của họ.
Nếu sau một thời gian dài, khi đã được tin tưởng, bạn có điều muốn góp, hãy góp nhẹ nhàng, và chấp nhận nếu người ta không làm theo. Mình sẽ nói kỹ hơn về chuyện góp sức ở một tập khác.
Có mặt trong đời sống chung của xóm
Cách nhanh nhất để hết là người lạ là có mặt. Mua đồ ở tiệm tạp hoá trong xóm thay vì chở hết từ phố lên. Ăn sáng ở quán đầu dốc. Đi chợ phiên. Mỗi lần có mặt là một lần gặp gỡ.
Khi được mời dự đám cưới, lễ mừng nhà mới, lễ hội của bản, hãy đi. Mang theo quà theo phong tục, hỏi người quen nên mang gì. Khi có đám tang trong xóm, hãy đến viếng. Những lúc này người ta nhớ ai đã có mặt.
Khi xóm có việc chung như sửa đường, dọn mương, hãy tham gia. Không cần làm giỏi, chỉ cần có mặt và góp sức.
Một chị làm nghề dạy học kể, chị trở thành người trong xóm không phải nhờ quà cáp, mà nhờ một buổi chiều chị xắn quần cùng mọi người dọn con mương bị sạt. Hôm sau, bà cụ nhà bên mang sang cho chị một rổ rau. Chị bảo đó là rổ rau ngon nhất chị từng ăn.
Câu hỏi thường gặp
Mới lên vùng cao có nên mang quà chào hàng xóm không?
Nên mang một món quà nhỏ như trái cây, bánh kẹo, trà. Không cần đắt tiền, quan trọng là tấm lòng và việc bạn tự đến chào.
Có cần đến chào già làng trưởng bản không?
Rất nên, nhất là khi bạn sống gần hoặc trong bản làng của đồng bào. Đó là phép lịch sự và là cách để cộng đồng biết bạn đến một cách đàng hoàng.
Người mới lên có phải đăng ký cư trú không?
Có, theo quy định về cư trú. Hãy đến công an xã để làm thủ tục và hỏi rõ những gì cần chuẩn bị.
Hàng xóm có vẻ xa cách thì làm sao?
Hãy kiên nhẫn. Người vùng cao thường cần thời gian để tin người mới. Cứ chào hỏi đều đặn, có mặt trong những việc chung, và để mối quan hệ lớn dần tự nhiên.
Có nên góp ý với hàng xóm về cách làm của họ?
Những tháng đầu nên hỏi và học nhiều hơn góp ý. Khi đã được tin tưởng, nếu có điều muốn chia sẻ, hãy nói nhẹ nhàng và tôn trọng nếu người ta không làm theo.
