Học tiếng của đồng bào nơi mình sống nên bắt đầu từ vài câu chào, câu cảm ơn, cách xưng hô trong gia đình và tên những thứ quanh nhà, học trực tiếp từ hàng xóm và trẻ con trong bản. Bạn không cần giỏi, chỉ cần thật lòng cố gắng, vì mỗi câu nói bằng tiếng của người ta là một lời tôn trọng không cần giải thích.
Xin chào, Nhà Khai Phá đây. Phần lớn đồng bào ở các vùng cao hiện nay nói được tiếng Việt, nên nhiều người mới lên nghĩ không cần học tiếng. Tập này mình kể vì sao vài chục câu nói vụng về lại có thể mở ra những cánh cửa mà tiếng Việt trôi chảy không mở được.
Vì sao nên học tiếng khi ai cũng nói tiếng Việt?
Đúng là bạn có thể sống ở vùng cao nhiều năm mà chỉ dùng tiếng Việt. Người trẻ trong bản nói tiếng Việt rất tốt, việc mua bán, làm ăn đều thuận lợi. Nhưng với nhiều người lớn tuổi, tiếng mẹ đẻ vẫn là thứ tiếng của lòng.
Khi bạn chào một bà cụ bằng tiếng của bà, dù phát âm sai, thường bạn sẽ thấy một nụ cười rất khác. Đó là cảm giác được nhìn thấy, được tôn trọng. Người mới lên sẵn lòng học tiếng của họ là người coi họ là chủ nhà, không phải là người phải thích nghi với mình.
Ngôn ngữ còn là cửa vào văn hoá. Tên gọi của cây cỏ, của núi đồi, của các mùa, cách xưng hô trong gia đình, những câu nói về rừng, về nước. Học một từ là học một cách nhìn thế giới.
Và ở nhiều nơi, tiếng nói của đồng bào đang dần ít người trẻ dùng. Sự quan tâm của người từ nơi khác đến, dù nhỏ, cũng có thể nhắc cộng đồng rằng tiếng nói của họ đáng quý.
Biết mình đang sống giữa tiếng nói nào
Việc đầu tiên là biết hàng xóm của bạn thuộc dân tộc nào, nói tiếng gì. Ở vùng cao nguyên phía nam, tuỳ nơi, có thể là tiếng K Ho, tiếng Mạ, tiếng M Nông, tiếng Ê Đê, và nhiều tiếng khác. Có những vùng có người từ miền núi phía Bắc vào sinh sống, mang theo tiếng nói của họ.
Trong một xã, thậm chí một thôn, có thể có nhiều dân tộc cùng sống. Hỏi thăm nhẹ nhàng, người ta sẽ vui lòng cho bạn biết. Đừng đoán theo trang phục hay ngoại hình.
Mỗi tiếng nói còn có những khác biệt theo vùng, theo nhóm. Từ bạn học ở bản này có thể được nói hơi khác ở bản bên. Hãy học tiếng của chính những người bạn sống cùng.
Nếu có tài liệu, sách học tiếng được biên soạn cho tiếng nói đó, có thể dùng để tham khảo. Nhưng người thầy tốt nhất vẫn là người trong bản.
Bắt đầu từ những câu nhỏ nhất
Giờ mình nói về cách học. Hãy bắt đầu với những câu bạn dùng mỗi ngày. Câu chào, câu cảm ơn, câu tạm biệt. Cách hỏi thăm sức khoẻ. Cách gọi ông, bà, anh, chị, em. Chỉ vài câu đó thôi đã đủ để bạn chào hỏi mỗi sáng.
Tiếp theo là tên những thứ quanh bạn: nước, lửa, cơm, rau, nhà, rừng, suối, mưa, nắng. Tên các con vật trong nhà, các loại cây trong vườn. Những từ này bạn gặp mỗi ngày nên nhớ nhanh.
Rồi đến những câu hỏi đơn giản: cái này gọi là gì, đi đâu đấy, ăn cơm chưa. Câu hỏi cái này gọi là gì là câu quý nhất, vì nó cho bạn học thêm mọi từ khác.
Đừng đặt mục tiêu nói trôi chảy. Với người bận rộn làm nhà, làm vườn, vài chục câu dùng thường xuyên đã là rất tốt. Quan trọng là dùng chúng mỗi ngày.
Học từ ai: hàng xóm, trẻ con, và những buổi ngồi chơi
Người dạy tốt nhất là hàng xóm, nhất là những người lớn tuổi có thời gian và thích trò chuyện. Hãy nói với họ bạn muốn học, nhờ họ dạy vài câu mỗi lần gặp. Nhiều người rất vui được làm thầy.
Trẻ con trong bản là những người thầy tuyệt vời và kiên nhẫn. Chúng thấy người lớn nói sai thì cười, rồi sửa, rồi dạy thêm. Bài học với trẻ con thường vui và nhớ lâu. Chỉ nhớ là học với trẻ khi có cha mẹ các em đồng ý và ở gần.
Ghi chép lại. Một cuốn sổ nhỏ, ghi từ và cách phát âm theo cách bạn hiểu. Nhiều tiếng dân tộc có những âm tiếng Việt không có, nên bạn sẽ phải tự nghĩ cách ghi. Có thể ghi âm lại nếu người dạy đồng ý.
Một anh làm nghề kiến trúc kể, anh học được vài trăm từ trong mấy năm, phần lớn từ những buổi ngồi bên bếp lửa nhà hàng xóm. Anh bảo cuốn sổ đó giờ là thứ anh quý nhất trong nhà.
Sai là chuyện bình thường, cố gắng mới là điều đáng quý
Bạn sẽ nói sai, rất nhiều. Phát âm sai, dùng sai từ, có khi nói ra một câu làm cả nhà cười lăn. Đừng ngại. Tiếng cười đó thường là tiếng cười thân thiện, và nhiều mối quan hệ bắt đầu từ chính những lần nói sai như vậy.
Điều cần tránh là dùng tiếng của người ta để đùa cợt, hay bắt chước giọng nói một cách chế giễu. Hãy học với sự nghiêm túc và biết ơn.
Cũng có những từ, những câu gắn với nghi lễ, tín ngưỡng, không phải để dùng tuỳ tiện. Nếu người ta không muốn dạy điều gì, hãy tôn trọng.
Ngôn ngữ là ngôi nhà của một dân tộc. Học vài câu trong ngôi nhà đó không biến bạn thành người trong nhà, nhưng cho thấy bạn là một vị khách biết gõ cửa trước khi bước vào.
Câu hỏi thường gặp
Đồng bào ở vùng cao có nói tiếng Việt không?
Phần lớn người trẻ và trung niên nói tiếng Việt tốt. Một số người lớn tuổi nói ít hơn và thoải mái hơn với tiếng mẹ đẻ của mình.
Học tiếng dân tộc có khó không?
Có những âm và cách nói khác tiếng Việt nên ban đầu sẽ lạ. Nhưng học vài chục câu thông dụng để chào hỏi, cảm ơn và gọi tên đồ vật thì người mới hoàn toàn làm được.
Có sách học tiếng dân tộc không?
Một số tiếng nói có tài liệu, sách học được biên soạn. Bạn có thể hỏi ở trường học, thư viện hay người trong bản, nhưng học trực tiếp từ hàng xóm vẫn là cách tốt nhất.
Nói sai tiếng của đồng bào có bị coi là bất lịch sự không?
Thường là không, người ta sẽ vui vì bạn cố gắng. Điều cần tránh là dùng tiếng nói của họ để đùa cợt hay bắt chước chế giễu.
Nên học tiếng của dân tộc nào khi sống ở vùng có nhiều dân tộc?
Hãy học tiếng của những người hàng xóm gần bạn nhất, những người bạn gặp mỗi ngày. Hỏi thăm nhẹ nhàng để biết họ thuộc dân tộc nào và nói tiếng gì.
