Trước khi lắp điện mặt trời cho nhà ở vùng xa, bạn cần liệt kê mọi thiết bị, công suất và số giờ dùng mỗi ngày để biết nhà mình thật sự cần bao nhiêu điện, rồi tính thêm cho những ngày mưa kéo dài. Và hãy giảm nhu cầu trước khi tăng số tấm pin: đèn tiết kiệm, tủ lạnh tốt, bếp nấu không dùng điện.
Xin chào, Nhà Khai Phá đây. Ở những nơi điện lưới chưa về tới, hoặc về mà chập chờn, điện mặt trời là giải pháp nhiều người chọn. Tập này mình không bán hệ thống nào, cũng không bàn giá, mình chỉ giúp bạn làm bài tập quan trọng nhất trước khi gọi thợ: hiểu nhu cầu của chính nhà mình.
Vì sao tính nhu cầu là bước quan trọng nhất?
Nhiều người gọi thợ đến, hỏi nhà tôi cần hệ thống bao nhiêu. Thợ không biết nhà bạn dùng gì, nên hoặc ước chừng, hoặc đề xuất một hệ thống to cho chắc. Kết quả thường là hệ thống quá to, tốn kém, hoặc quá nhỏ, thiếu điện.
Hệ thống điện mặt trời độc lập, không nối lưới, có ba phần chính: tấm pin thu nắng, ắc quy lưu điện, và bộ biến đổi điện để dùng cho thiết bị. Mỗi phần phải được tính theo nhu cầu của bạn.
Hiểu nhu cầu còn giúp bạn nói chuyện với thợ như một người biết việc, so sánh các đề xuất, và tránh bị bán những thứ không cần.
Bài tập này mất một buổi tối, nhưng có thể giúp bạn tránh một khoản đầu tư sai kéo dài nhiều năm.
Liệt kê thiết bị và số giờ dùng
Hãy lấy một tờ giấy, liệt kê mọi thiết bị điện bạn định dùng: đèn, quạt, tủ lạnh, máy tính, điện thoại, bộ phát mạng, máy bơm nước, tivi, nồi cơm điện. Mỗi thiết bị ghi công suất, thường có trên nhãn thiết bị, và số giờ dùng trung bình mỗi ngày.
Nhân công suất với số giờ, bạn có lượng điện mỗi thiết bị dùng trong ngày. Cộng tất cả lại là tổng lượng điện nhà bạn cần mỗi ngày. Nếu không chắc cách tính, người thợ có kinh nghiệm có thể giúp bạn, nhưng bạn nên tự liệt kê trước.
Chú ý những thiết bị chạy liên tục như tủ lạnh, bộ phát mạng. Chúng không tốn nhiều điện mỗi giờ nhưng chạy suốt ngày đêm, cộng lại khá lớn. Và những thiết bị công suất lớn như máy bơm, bàn là, máy sấy tóc, bếp điện. Chúng có thể dùng ít giờ nhưng cần hệ thống đủ mạnh để chạy.
Một chị làm nghề kế toán kể, chị liệt kê xong thì phát hiện cái bếp điện chiếm gần hết điện cả ngày. Chị chuyển sang bếp ga, và hệ thống điện mặt trời chị cần nhỏ đi hẳn.
Giảm nhu cầu trước khi tăng tấm pin
Giờ mình nói về bước mà nhiều người bỏ qua: giảm nhu cầu. Mỗi phần điện bạn tiết kiệm được là một phần pin, một phần ắc quy bạn không cần mua.
Dùng đèn tiết kiệm điện. Chọn tủ lạnh loại tiết kiệm, cỡ vừa đủ. Tắt thiết bị khi không dùng, rút sạc khi đầy. Những việc nhỏ này cộng lại đáng kể.
Chuyển những việc tốn điện sang nguồn khác. Nấu ăn bằng bếp ga hay bếp củi an toàn thay vì bếp điện. Đun nước nóng bằng nước nóng năng lượng mặt trời riêng thay vì bình nóng lạnh điện. Bơm nước vào ban ngày khi nắng mạnh, dùng bồn đặt cao để nước tự chảy.
Nhà được thiết kế đón gió, đón sáng tự nhiên như mình đã nói ở các tập về dựng nhà cũng giảm nhu cầu quạt, đèn ban ngày. Mọi thứ liên quan với nhau.
Tính cho mùa mưa, không chỉ ngày nắng
Đây là chỗ nhiều hệ thống ở vùng cao thất bại. Người ta tính theo ngày nắng đẹp, và hệ thống chạy tốt suốt mùa khô. Tới mùa mưa, có những tuần trời âm u, tấm pin chỉ thu được một phần nhỏ, ắc quy cạn dần, và nhà mất điện.
Khi tính, hãy hỏi thợ về lượng nắng ở vùng bạn vào mùa mưa, và tính hệ thống đủ cho những ngày ít nắng đó. Ắc quy nên đủ để nhà dùng được vài ngày không có nắng, tuỳ vùng và tuỳ mức bạn chấp nhận.
Nhiều gia đình có hai chế độ dùng điện: mùa khô dùng thoải mái, mùa mưa cắt bớt những thiết bị không cần thiết. Có người thêm một máy phát nhỏ dự phòng cho những đợt mưa dài.
Hỏi những gia đình trong vùng đang dùng điện mặt trời xem mùa mưa họ xoay xở thế nào. Kinh nghiệm thực tế của họ quý hơn mọi con số lý thuyết.
Chọn thợ, lắp đặt an toàn và bảo dưỡng
Chọn thợ có kinh nghiệm lắp hệ thống độc lập ở vùng cao, có người trong vùng giới thiệu, và sẵn lòng quay lại khi có sự cố. Thợ ở xa, lắp xong đi luôn, là rủi ro lớn ở vùng xa.
Lắp đặt an toàn là chuyện quan trọng. Dây điện đúng tiết diện, có cầu dao, có tiếp địa chống sét, ắc quy đặt ở nơi thoáng, khô, xa trẻ con và vật dễ cháy. Hệ thống điện một chiều từ ắc quy có thể gây cháy nếu lắp sai.
Học những việc bảo dưỡng cơ bản: lau tấm pin khi bụi bẩn, kiểm tra mức điện ắc quy, biết cách tắt hệ thống khi có sự cố. Nhiều người vùng xa tự học sửa những lỗi nhỏ, như mình đã kể ở tập về khoảng cách tới thị trấn.
Điện mặt trời ở vùng xa không chỉ là thiết bị, nó là một cách sống: sống theo nắng, dùng điện có ý thức. Và nhiều người kể, chính cách sống đó làm họ thấy gần với vùng đất hơn.
Câu hỏi thường gặp
Điện mặt trời có đủ dùng vào mùa mưa ở cao nguyên không?
Có thể thiếu nếu hệ thống chỉ tính cho ngày nắng. Cần tính ắc quy đủ cho vài ngày ít nắng, giảm bớt thiết bị trong mùa mưa và cân nhắc nguồn dự phòng.
Làm sao biết thiết bị dùng bao nhiêu điện?
Xem công suất ghi trên nhãn thiết bị và nhân với số giờ dùng mỗi ngày. Cộng tất cả thiết bị lại là nhu cầu điện hằng ngày của nhà bạn.
Có nên dùng bếp điện khi dùng điện mặt trời độc lập?
Bếp điện tiêu thụ rất nhiều điện nên thường không hợp với hệ thống độc lập nhỏ. Nhiều gia đình chọn bếp ga hay bếp củi an toàn để giảm nhu cầu.
Ắc quy điện mặt trời có nguy hiểm không?
Có thể gây cháy hoặc nguy hiểm nếu lắp đặt sai, đặt ở chỗ kín, nóng. Cần thợ có kinh nghiệm lắp đặt, có cầu dao, tiếp địa và đặt ắc quy nơi thoáng, khô.
Khi điện lưới về có nên bỏ hệ thống điện mặt trời?
Không nhất thiết. Nhiều gia đình giữ hệ thống làm nguồn dự phòng khi mất điện, hoặc hỏi thợ về khả năng kết hợp với điện lưới theo quy định.
