Năm đầu trên đất mới, những cây cho ăn chắc chắn nhất thường là những cây mà người bản địa trong vùng đã trồng và hái từ rất lâu: rau rừng, cây củ, cây gia vị đã quen với khí hậu nơi đó. Hỏi xin giống và học cách họ trồng giúp vườn của bạn có cái ăn sớm hơn nhiều so với tự mày mò.
Xin chào, Nhà Khai Phá đây. Những vùng cao nguyên, vùng đồi mà nhiều người mới lên là quê hương lâu đời của đồng bào các dân tộc. Vườn và rẫy của họ là cả một kho tri thức được thử qua nhiều thế hệ. Tập này mình nói về việc học từ kho tri thức đó một cách khiêm tốn và biết ơn.
Vì sao vườn của người bản địa là người thầy tốt nhất?
Người mới lên thường mang theo hình mẫu vườn rau của đồng bằng: cải, xà lách, cà chua, dưa leo. Có loại hợp, có loại không. Trong khi đó, ngay bên cạnh, vườn và rẫy của người bản địa có những loại cây đã sống ở đây hàng trăm năm.
Những cây đó đã được chọn lọc qua nhiều thế hệ để hợp với đất, với mùa mưa mùa khô, với sâu bệnh của vùng. Nhiều loại gần như không cần chăm, không cần phân bón, mọc khoẻ ngay cả khi bị bỏ bê vài tuần.
Vườn của đồng bào cũng thường trồng xen nhiều tầng: cây cao, cây bụi, cây leo, cây củ dưới đất. Cách trồng này giữ ẩm, giữ đất, và cho cái ăn quanh năm theo mùa.
Học từ họ không có nghĩa là bắt chước y hệt, mà là hiểu tại sao họ trồng như vậy, rồi áp dụng vào khu vườn của mình.
Những nhóm cây thường gặp trong vườn vùng cao
Mình không kể tên cụ thể từng loài vì mỗi vùng, mỗi dân tộc có những loại cây riêng, và tên gọi cũng khác nhau. Nhưng có vài nhóm cây bạn thường sẽ gặp.
Nhóm thứ nhất là rau rừng và rau dại được đưa về trồng trong vườn. Nhiều loại có vị đắng nhẹ, chát hay thơm đặc trưng, ăn luộc, nấu canh, ăn sống. Chúng thường rất khoẻ và ít sâu bệnh.
Nhóm thứ hai là cây củ: các loại khoai, củ mì, những cây củ trồng một lần thu nhiều tháng. Đây là nguồn tinh bột dự phòng quan trọng, nhất là khi đường sá khó đi mùa mưa.
Nhóm thứ ba là cây gia vị: ớt, gừng, sả, riềng, và những loại lá thơm đặc trưng của ẩm thực địa phương. Chúng ít tốn chỗ, dễ trồng quanh nhà. Và nhóm cuối là cây leo, bầu bí mướp, leo lên hàng rào, lên cây khô, cho trái nhiều mà không chiếm đất.
Xin giống và học cách trồng: làm sao cho đúng mực?
Giờ mình nói về cách học. Cách tự nhiên nhất là hỏi thăm khi đi ngang vườn nhà ai đó. Khen vườn đẹp, hỏi cây này tên gì, ăn thế nào. Người vùng cao thường rất tự hào về vườn của mình và vui khi có người quan tâm.
Khi xin giống, hãy xin vừa đủ, và nếu được, đổi lại một thứ gì đó: vài cây giống bạn mang từ quê lên, ít bánh kẹo cho con cháu họ, hay đơn giản là giúp một tay việc gì đó. Cho và nhận là cách xây quan hệ.
Hãy hỏi cả cách trồng, cách hái, cách nấu. Có những loại rau phải hái đúng phần non, có loại phải luộc bỏ nước đầu. Kiến thức này là một phần của món quà, đừng bỏ qua.
Và một lưu ý quan trọng: có những cây hay những khu vườn gắn với tín ngưỡng, nghi lễ của cộng đồng. Nếu người ta không muốn chia sẻ điều gì, hãy tôn trọng và đừng gặng hỏi.
Thận trọng với rau rừng và cây lạ
Rau rừng là món quà của vùng cao, nhưng cũng cần thận trọng. Có những cây trông giống nhau mà một loại ăn được, một loại có độc. Người bản địa phân biệt được nhờ kinh nghiệm cả đời, còn người mới thì chưa.
Nguyên tắc của mình là không ăn bất cứ loại cây dại nào mà bạn chưa được người trong vùng chỉ tận tay, hái cùng và ăn cùng. Không dựa vào ảnh trên mạng để nhận dạng. Nếu có nghi ngờ gì sau khi ăn, hãy tìm đến cơ sở y tế ngay.
Khi đưa rau rừng về trồng, nên xin cây con hay hạt giống từ vườn người ta, thay vì tự vào rừng đào. Vào rừng hái lượm có những quy định và tập quán riêng của cộng đồng, và việc khai thác quá mức có thể làm cạn kiệt những loài đó.
Cũng đừng mang những loài cây lạ từ nơi khác lên trồng tràn lan. Có loài mọc quá khoẻ, lan ra rừng, lấn át cây bản địa.
Một khu vườn nối hai nền văn hoá
Sau vài năm, nhiều người mới lên có một khu vườn rất đặc biệt: có cây từ quê họ mang lên, có cây xin từ vườn hàng xóm bản địa, có cây học được từ một người bạn cũng từ phố lên. Khu vườn đó kể câu chuyện của chính họ trên vùng đất mới.
Một chị làm nghề biên tập kể, món canh chị thích nhất bây giờ là canh nấu từ một loại rau mà bà cụ hàng xóm cho chị cây giống năm đầu tiên. Mỗi lần nấu, chị lại nhớ buổi sáng bà dẫn chị ra vườn, chỉ từng ngọn rau non.
Học từ vườn của người bản địa cũng là cách để hiểu văn hoá của họ, hiểu mùa lễ hội, hiểu món ăn, hiểu mối quan hệ của họ với rừng và đất. Và khi bạn thật lòng muốn học, người ta cũng mở lòng hơn với bạn.
Có lẽ điều quý nhất một khu vườn đầu tiên mang lại không phải là rau, mà là những mối quan hệ nảy mầm từ những lần xin giống ấy.
Câu hỏi thường gặp
Rau rừng có tự trồng trong vườn được không?
Nhiều loại rau rừng trồng được trong vườn và mọc rất khoẻ. Nên xin cây con hoặc hạt giống từ vườn của người trong vùng và hỏi cách trồng, thay vì tự vào rừng đào.
Làm sao biết một loại rau dại có ăn được không?
Chỉ ăn khi đã được người trong vùng có kinh nghiệm chỉ tận tay và hái cùng. Không tự nhận dạng qua ảnh vì nhiều loài trông giống nhau nhưng có loài có độc.
Người bản địa có sẵn lòng chia sẻ giống cây không?
Phần lớn rất sẵn lòng khi được hỏi tử tế. Hãy xin vừa đủ, hỏi thăm cách trồng, và đáp lại bằng một món quà nhỏ hay sự giúp đỡ.
Năm đầu nên trồng cây củ hay rau lá?
Nên có cả hai. Rau lá cho cái ăn nhanh hằng ngày, cây củ cho nguồn tinh bột dự trữ lâu dài, đặc biệt hữu ích khi đường sá khó đi mùa mưa.
Có nên mang cây giống từ quê lên trồng?
Có thể mang vài loại quen thuộc để thử, nhưng nên theo dõi xem cây có hợp không, và tránh những loài dễ lan tràn ra xung quanh.
