Ở vùng đồi, một khu vườn không có rào thường bị bò, dê, gà thả rông hay thú nhỏ phá sạch chỉ sau một đêm. Cách làm là hỏi hàng xóm xem con gì hay phá vườn nhất ở đây, rồi làm rào vừa đủ để chặn con đó, bằng vật liệu sẵn có trong vùng, và rào xong trước khi trồng.
Xin chào, Nhà Khai Phá đây. Mình đã nghe không ít câu chuyện buồn cười mà cũng buồn thật: ba tuần chăm rau, sáng ra thấy một đàn bò đang đứng giữa vườn. Tập này mình nói về hàng rào, một việc tưởng nhỏ nhưng lại là điều kiện đầu tiên để khu vườn tồn tại.
Ở vùng đồi, ai là người phá vườn?
Ở nhiều vùng nông thôn và vùng cao, bò, dê, trâu vẫn được thả rông gặm cỏ trên đồi. Gà, vịt thả quanh nhà. Đó là cách chăn nuôi truyền thống, và bạn là người mới đến, không phải họ.
Bò và dê là những kẻ phá vườn đáng gờm nhất. Một con bò đi qua là vài luống rau bị giẫm nát, gặm trụi. Dê thì leo trèo giỏi, gặm cả vỏ cây non. Gà bới đất tìm sâu, bới tung hạt vừa gieo.
Còn có những vị khách từ rừng. Tuỳ vùng, có thể là nhím, sóc, chuột, chim, có nơi có cả heo rừng. Mỗi vùng mỗi khác, và người trong vùng biết rõ nhất.
Nên việc đầu tiên không phải là mua lưới, mà là hỏi. Hàng xóm nào cũng sẽ kể cho bạn nghe con gì hay phá vườn nhà họ, phá vào mùa nào, lúc nào.
Chọn loại rào theo đúng đối tượng cần chặn
Mỗi loại con vật cần một loại rào khác. Bò và trâu to khoẻ nhưng không leo, một hàng rào chắc, cao ngang ngực là đủ. Dê leo giỏi và chui giỏi, cần rào cao hơn và kín hơn. Gà thì cần rào lưới mắt nhỏ, hoặc đơn giản là nhốt gà thay vì rào vườn.
Thú nhỏ như chuột, nhím có thể đào dưới chân rào. Những nơi có loại thú này, người ta chôn chân lưới xuống đất một đoạn, hoặc làm rào có đá kè chân.
Đừng làm rào quá mức cần thiết. Rào thép gai cao ngất cho một vườn rau nhỏ là tốn kém, xấu, và có khi làm gia súc của hàng xóm bị thương, gây mất lòng.
Cách thực tế là bắt đầu với rào vừa đủ cho con vật phá nhiều nhất, rồi bổ sung khi thấy có kẻ lạ đột nhập.
Vật liệu rào: tre, cây sống hay lưới?
Giờ mình nói sang vật liệu. Tre là lựa chọn phổ biến nhất ở nhiều vùng: sẵn có, rẻ, dễ làm. Rào tre đan hoặc rào cọc tre buộc ngang khá chắc với gia súc. Nhược điểm là tre mục sau vài năm, cần thay dần.
Hàng rào cây sống là cách của ông bà ta. Trồng những cây bụi có gai hoặc mọc dày, sau vài năm thành bức tường xanh. Vừa bền, vừa đẹp, vừa làm chỗ ở cho chim, vừa chắn gió. Nhược điểm là cần thời gian để cây lớn, nên thường kết hợp với rào tạm trong vài năm đầu.
Lưới thép mắt cáo bền và nhanh, hợp khi cần rào gấp một khu vườn rau. Nhưng nên kết hợp với cây leo hoặc cây trồng ven để không trông như trại giam giữa đồi xanh.
Một anh làm nghề giáo viên kể, anh rào vườn bằng lưới trong năm đầu, đồng thời trồng một hàng cây bụi bên ngoài. Năm thứ ba, hàng cây đã dày, anh tháo lưới ra dùng cho chỗ khác.
Rào trước, trồng sau: bài học đắt giá nhất
Lỗi phổ biến nhất của người mới là trồng trước, định rào sau. Hôm nay gieo hạt, tuần sau mới rào. Nhưng gia súc không chờ bạn. Rau vừa nhú là thứ ngon nhất với chúng.
Nên thứ tự đúng là: chọn chỗ, rào, rồi mới trồng. Nếu chưa kịp rào cả khu, hãy rào một ô nhỏ và trồng trong ô đó trước.
Cổng vườn là điểm yếu. Cổng phải đóng được chắc, và cả nhà phải có thói quen đóng cổng sau khi ra vào. Nhiều vườn bị phá không phải vì rào yếu, mà vì ai đó quên đóng cổng.
Kiểm tra rào thường xuyên, nhất là sau mưa bão. Một đoạn rào đổ, một lỗ hở dưới chân rào, là đủ để cả vườn bị phá trong một đêm.
Giữ hoà khí với hàng xóm có gia súc
Chuyện gia súc phá vườn có thể thành chuyện mất lòng hàng xóm nếu không khéo. Ở nhiều nơi, thả rông gia súc là tập quán lâu đời, và người ta mặc định ai muốn giữ vườn thì tự rào.
Khi gia súc nhà hàng xóm vào vườn, hãy bình tĩnh. Đừng đánh đuổi gây thương tích cho con vật. Lùa nó ra, rồi sang nói chuyện nhẹ nhàng với chủ nhà. Phần lớn người ta sẽ xin lỗi và để ý hơn.
Nếu chuyện lặp lại nhiều lần, hãy cùng ngồi lại tìm cách. Có khi là cùng làm một đoạn rào chung. Có khi hàng xóm đồng ý cột bò vào mùa bạn gieo trồng. Người vùng cao thường rất hiểu chuyện khi được nói chuyện tử tế.
Hàng rào tốt, như người ta vẫn nói, làm nên hàng xóm tốt. Nhưng hàng rào tốt nhất vẫn là thứ đi kèm với một mối quan hệ tốt, vì không hàng rào nào chặn được mọi thứ.
Câu hỏi thường gặp
Hàng rào vườn nên cao bao nhiêu để chặn bò?
Thường một hàng rào chắc cao ngang ngực người lớn là đủ với bò. Quan trọng hơn độ cao là độ chắc, vì bò hay tì người vào rào để với cỏ bên trong.
Trồng cây gì làm hàng rào sống ở vùng cao?
Nên hỏi người trong vùng về các loại cây bụi mọc dày, có gai hoặc cứng cành, hợp đất và khí hậu ở đó. Ưu tiên cây bản địa, tránh cây lạ có thể lan tràn.
Làm sao chống gà bới vườn rau?
Nhốt gà trong chuồng có sân chơi riêng là cách hiệu quả nhất. Nếu gà thả tự do, cần rào lưới mắt nhỏ quanh vườn và phủ lưới lên những luống mới gieo.
Heo rừng phá vườn thì phải làm sao?
Hỏi người trong vùng cách họ phòng tránh và báo cho chính quyền xã nếu có thú rừng xuất hiện. Không tự ý bẫy hay săn bắt thú rừng vì có thể vi phạm pháp luật và nguy hiểm.
Gia súc hàng xóm phá vườn có nên đòi bồi thường?
Trước hết nên nói chuyện nhẹ nhàng để hàng xóm biết và cùng tìm cách phòng tránh. Chuyện bồi thường nếu cần thì nên bàn thẳng thắn, tránh để thành mâu thuẫn kéo dài.
