Muốn làm vườn trên dốc mà giữ được đất, luống phải chạy ngang sườn đồi theo đường đồng mức, mặt đất luôn có lớp phủ, mép luống có dải cỏ hoặc cây giữ, và nước mưa được dẫn đi thật chậm. Luống chạy thẳng từ trên xuống dưới là con đường nhanh nhất để mất lớp đất mặt quý giá chỉ sau một mùa mưa.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phá. Người từ đồng bằng lên đồi hay mang theo thói quen cuốc luống thẳng tắp, và hay chọn hướng dễ cuốc nhất, tức là theo chiều dốc. Tập này mình kể về cách người vùng đồi giữ từng nắm đất, vì trên dốc, đất mất đi thì rất khó lấy lại.
Mất đất mặt trên dốc diễn ra thế nào?
Trên đất bằng, mưa rơi xuống chủ yếu ngấm vào đất. Trên đất dốc, một phần lớn nước mưa chảy trên mặt đất, và nước chảy thì mang theo đất. Mỗi trận mưa lớn cuốn đi một lớp mỏng. Mắt thường khó thấy, nhưng qua vài mùa, lớp đất mặt sẫm màu cứ mỏng dần.
Đất trống, vừa cuốc xới, không có gì che phủ là đất dễ trôi nhất. Đó chính là trạng thái của một khu vườn mới làm. Nghịch lý là lúc bạn chăm vườn nhiều nhất cũng là lúc đất dễ mất nhất.
Dấu hiệu dễ thấy là nước chảy từ vườn ra đục ngầu màu đất sau mưa, những rãnh nhỏ hình thành giữa các luống, rễ cây lộ ra, đất tích tụ thành đống ở chân vườn.
Một chị làm nghề kế toán kể, mùa mưa đầu tiên, chị nhìn nước đỏ chảy từ vườn rau xuống suối mà xót ruột. Chị bảo lúc đó mới hiểu vì sao người trong bản cuốc luống ngang đồi.
Luống ngang dốc theo đường đồng mức
Nguyên tắc số một là làm luống chạy ngang sườn đồi, theo những đường có cùng độ cao, mà người ta gọi là đường đồng mức. Khi đó, mỗi luống thành một bức chắn nhỏ, nước chảy xuống gặp luống thì chậm lại, ngấm vào đất thay vì cuốn đất đi.
Tìm đường đồng mức không khó. Bạn có thể dùng một ống nhựa trong đổ nước, hai đầu buộc vào hai cây sào, dùng mực nước ở hai đầu để tìm hai điểm cùng độ cao. Cắm cọc đánh dấu, dịch dần ra, bạn sẽ có một đường cong chạy ngang sườn đồi.
Đường đồng mức thường không thẳng, nó uốn theo địa hình. Luống theo nó cũng uốn lượn. Nhìn từ xa, vườn trên đồi làm đúng cách trông như những đường vân mềm mại, đẹp hơn nhiều so với những hàng thẳng tắp.
Người vùng cao làm việc này bằng mắt, bằng kinh nghiệm. Người mới thì cứ dùng ống nước, không có gì phải ngại.
Bậc thang nhỏ cho những chỗ dốc hơn
Giờ mình nói về chỗ dốc hơn. Khi dốc đủ gắt, luống ngang không còn đủ, người ta làm bậc thang: đào phía trên, đắp phía dưới, tạo thành những mặt bằng nhỏ nối tiếp nhau.
Bậc thang cho vườn gia đình không cần to. Những bậc rộng chừng một hai sải tay là đủ trồng vài hàng rau. Quan trọng là mặt bậc hơi nghiêng vào phía trong, để nước mưa không tràn qua mép bậc mà chảy vào chân bậc trên.
Mép bậc là chỗ yếu nhất. Nếu để đất trống, mép bậc sẽ sụt dần. Người ta giữ mép bậc bằng đá xếp, bằng cọc tre, hay tốt nhất là bằng dải cỏ có rễ sâu trồng dọc mép.
Làm bậc thang tốn công, nên hãy làm dần. Mỗi mùa làm thêm vài bậc. Nhiều khu vườn đẹp nhất ở vùng cao là kết quả của nhiều năm làm từng bậc một.
Phủ đất và dải cỏ: tấm áo giáp của vườn đồi
Phủ đất là việc đơn giản mà hiệu quả nhất. Dùng rơm, cỏ khô, lá cây phủ kín mặt luống, giữa các hàng rau. Lớp phủ hứng giọt mưa, không cho giọt mưa đập thẳng vào đất làm bắn đất lên, giữ ẩm, và dần mục thành mùn.
Đất vườn trên đồi lý tưởng là không bao giờ trống. Sau khi thu hoạch, hoặc trồng ngay thứ khác, hoặc phủ lại. Một số người trồng những loại cây phủ đất thấp giữa các mùa rau.
Dải cỏ giữ đất là một công cụ khác. Trồng những dải cỏ có bộ rễ ăn sâu và dày chạy ngang sườn dốc, cách nhau từng khoảng. Theo thời gian, đất bị nước cuốn sẽ tích lại phía trên dải cỏ, tự tạo thành những bậc thoải. Ở nhiều vùng của Việt Nam, người ta dùng cỏ vetiver cho việc này, nhưng nên hỏi người trong vùng loại nào hợp.
Những dải cỏ, hàng cây giữ mép bậc cũng là chỗ cho côn trùng có ích, cho chim, và làm khu vườn thêm xanh.
Dẫn nước mưa đi chậm qua vườn
Cuối cùng là nước. Mục tiêu không phải là chặn hết nước, mà là làm nó đi chậm lại, ngấm vào đất nhiều nhất có thể, phần còn lại thì chảy theo đường đã định sẵn.
Rãnh chạy theo đường đồng mức phía trên vườn, gọi nôm na là rãnh chặn, hứng nước từ dốc trên xuống và dẫn nó ra hai bên. Rãnh cần có độ nghiêng rất nhẹ để nước chảy chậm. Rãnh quá dốc lại thành dòng suối nhỏ đào sâu đất.
Những đường nước chảy xuống dốc nên được lót đá, lót cỏ, để không bị xói. Ở chân vườn, có thể làm một hố nhỏ hay một ao nhỏ để giữ nước và giữ đất trôi xuống.
Làm vườn trên dốc, rốt cuộc, là học cách thương lượng với trọng lực và với mưa. Bạn không thắng được chúng, nhưng có thể chỉ cho chúng một con đường đi, và giữ lại cho mình những nắm đất đã mất hàng trăm năm để hình thành.
Câu hỏi thường gặp
Đường đồng mức là gì?
Đó là đường nối những điểm có cùng độ cao trên sườn đồi. Làm luống, làm rãnh theo đường này giúp nước mưa chảy chậm lại và ngấm vào đất thay vì cuốn đất xuống dốc.
Không có dụng cụ đo thì tìm đường đồng mức thế nào?
Có thể dùng một ống nhựa trong đổ nước buộc vào hai cây sào, so mực nước ở hai đầu để tìm hai điểm cùng độ cao, rồi cắm cọc đánh dấu dần ra.
Làm bậc thang vườn có cần đổ bê tông không?
Với vườn gia đình, thường không cần. Mép bậc có thể giữ bằng đá xếp, cọc tre hoặc dải cỏ rễ sâu. Bê tông chỉ cần ở những chỗ đặc biệt dốc hoặc gần nhà.
Cỏ giữ đất có lan ra vườn không?
Tuỳ loài. Một số loài cỏ giữ đất mọc thành bụi, không bò lan. Hỏi người trong vùng và cán bộ nông nghiệp ở xã để chọn loài vừa giữ đất tốt vừa không xâm lấn.
Vườn trên đồi có cần tưới nhiều hơn vườn đất bằng?
Thường có, vì nước chảy đi nhanh hơn. Luống ngang dốc, phủ đất kỹ và làm rãnh giữ nước sẽ giúp giảm đáng kể lượng nước phải tưới.
