Những dấu hiệu sạt lở cần nhận ra sớm gồm vết nứt dài trên mặt đất, cây nghiêng lệch cùng về một phía, bậc đất tụt xuống, nước đục bất thường chảy ra từ sườn đồi và tường chắn bị phình ra. Thấy những dấu hiệu này gần nhà, bạn nên hỏi người có chuyên môn và theo dõi sát khi mưa lớn, chứ đừng chờ xem.
Xin chào, Nhà Khai Phá đây. Tập hôm nay nghiêm túc hơn thường lệ một chút. Sống trên đất dốc là sống cùng một khả năng: đất có thể chuyển động. Phần lớn thời gian nó đứng yên, nhưng người sống trên đồi cần biết lắng nghe khi nó bắt đầu muốn nói.
Xói mòn và sạt lở khác nhau thế nào?
Xói mòn là quá trình chậm. Mỗi cơn mưa cuốn đi một ít đất mặt, tạo thành rãnh nhỏ, rồi rãnh sâu dần. Bạn thấy nó qua những dòng nước đỏ đục chảy xuống sau mưa, qua rễ cây lộ dần ra, qua lớp đất mặt mỏng đi theo năm tháng.
Sạt lở thì khác. Đó là khi cả một khối đất, có khi kèm đá và cây, trượt xuống cùng lúc. Nó thường xảy ra sau những đợt mưa lớn kéo dài, khi đất đã no nước, nặng lên và mất độ bám. Có khi nó đến rất nhanh, gần như không báo trước.
Hai chuyện này liên quan với nhau. Sườn đồi bị xói mòn lâu ngày, mất lớp phủ thực vật, cắt chân dốc để làm đường làm nhà, là những sườn đồi dễ sạt hơn.
Người sống trên đồi cần quan tâm cả hai: chống xói mòn để giữ đất, và nhận biết dấu hiệu sạt lở để giữ an toàn.
Những vết nứt, cây nghiêng và bậc đất tụt
Dấu hiệu dễ thấy nhất là vết nứt trên mặt đất, nhất là những vết nứt dài chạy song song với sườn dốc, hoặc hình vòng cung ở phía trên một khối đất. Những vết nứt mới xuất hiện hoặc rộng dần sau mưa là tín hiệu đáng lo.
Cây cũng kể chuyện. Khi thấy một nhóm cây cùng nghiêng về phía dưới dốc, hoặc thân cây cong hình chữ J vì cây nghiêng rồi mọc thẳng lên lại, đó là dấu hiệu đất ở đó đã và đang chuyển động từ từ.
Bậc đất tụt xuống, mặt đất lồi lõm bất thường, bờ rào hay hàng cột bị lệch khỏi đường thẳng cũng là những dấu hiệu. Cổng, cửa nhà tự nhiên khó đóng, tường nhà xuất hiện vết nứt mới cũng cần được để ý.
Không phải vết nứt nào cũng là dấu hiệu sạt lở. Đất sét khô nứt vào mùa khô là chuyện bình thường. Điều quan trọng là để ý những thay đổi mới, những vết nứt lớn dần, và hỏi người có chuyên môn khi không chắc.
Nước kể chuyện gì về sườn đồi?
Giờ mình nói về nước, vì nước là tác nhân chính của sạt lở. Để ý những chỗ nước rỉ ra từ sườn đồi mà trước đây không có, nhất là nước đục. Mạch nước mới xuất hiện có thể cho thấy nước ngầm trong đất đang thay đổi đường đi.
Ngược lại, một con suối nhỏ bỗng dưng cạn hoặc đục ngầu bất thường trong khi trời vẫn mưa có thể là dấu hiệu phía trên đang có đất sạt chặn dòng. Người ở vùng núi thường rất cảnh giác với dấu hiệu này.
Những vũng nước đọng lâu trên sườn dốc, đất sũng nước nhiều ngày sau mưa, nghĩa là nước đang ngấm vào đất nhiều hơn khả năng thoát. Đất no nước là đất nặng và yếu.
Nên việc quan trọng nhất để giữ sườn đồi là quản lý nước: làm rãnh dẫn nước mưa đi đúng đường, không để nước từ mái nhà, từ sân đổ thẳng xuống sườn dốc, không để nước đọng lâu ở chỗ cao.
Những việc làm của mình có thể gây sạt lở
Có một sự thật khó nghe: nhiều vụ sạt lở quy mô nhỏ quanh nhà do chính con người gây ra. Cắt chân dốc thật sâu để lấy mặt bằng làm nhà, làm đường mà không có tường chắn phù hợp. Chặt hết cây trên sườn dốc. Đổ đất thải ra mép dốc. Dẫn nước mưa từ cả khu vào một chỗ.
Một anh làm kinh doanh kể, anh cho múc một vách đồi để mở rộng sân. Mùa mưa đầu tiên, vách đó sụt từng mảng, đất tràn vào tận chân tường nhà. Anh mất gần một năm và nhiều công sức để làm tường chắn, trồng cây, làm rãnh thoát nước.
Trước khi đào đắp gì trên đất dốc, hãy hỏi người làm kỹ thuật, và hỏi cả người trong vùng. Người địa phương thường biết những chỗ nào từng sạt, những loại đất nào dễ trôi.
Giữ lại cây trên sườn dốc là cách rẻ nhất và bền nhất. Rễ cây như những sợi neo giữ đất. Nếu đã phát quang, hãy trồng lại cỏ và cây phủ đất càng sớm càng tốt.
Mùa mưa lớn: theo dõi và sẵn sàng
Nếu nhà bạn nằm trên hoặc dưới sườn dốc, mùa mưa lớn là lúc cần theo dõi kỹ. Đi một vòng quanh nhà sau mỗi đợt mưa lớn, xem có vết nứt mới, nước rỉ mới, cây nghiêng mới không. Chụp ảnh lại để so sánh.
Theo dõi thông tin cảnh báo thời tiết và cảnh báo sạt lở của địa phương. Làm quen với những người trong xóm, trong bản, để có thông tin qua lại khi có hiện tượng bất thường.
Cả nhà nên biết khi có dấu hiệu nguy hiểm thì đi đâu, đi đường nào, tránh những chỗ nào. Nghe tiếng động lạ như tiếng rạn nứt, tiếng đất đá lăn, tiếng cây gãy trong đêm mưa lớn thì nên rời đi trước, hỏi sau. Nếu chính quyền xã yêu cầu sơ tán, hãy đi ngay.
Sống trên đồi không phải là sống trong lo sợ. Phần lớn đồi núi đứng vững hàng nghìn năm. Nhưng người sống lâu trên đồi là người tôn trọng nó, biết lắng nghe nó, và biết lúc nào nên nhường đường.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết khu đất từng bị sạt lở?
Hãy hỏi người lớn tuổi trong vùng và quan sát địa hình: những vùng lõm hình vòng cung trên sườn đồi, những đống đất đá lộn xộn dưới chân dốc thường là dấu vết sạt lở cũ. Cơ quan chức năng ở xã có thể có thông tin về vùng có nguy cơ.
Trồng cây gì để giữ đất trên sườn dốc?
Nên chọn những loài cây và cỏ có rễ sâu, mọc tốt ở vùng đó, ưu tiên cây bản địa. Hỏi người làm rẫy trong vùng hoặc cán bộ nông nghiệp ở xã để chọn loài phù hợp.
Vết nứt trên tường nhà có phải do sạt lở không?
Không phải lúc nào cũng vậy, vì tường nứt có thể do co ngót vật liệu hay lún nền. Nhưng nếu vết nứt mới xuất hiện và lớn dần, nhất là sau mưa, nên mời người làm kỹ thuật đến kiểm tra.
Có nên làm tường chắn đất cho nhà trên đồi?
Nếu nhà nằm sát chân dốc hoặc phải cắt đất để làm nền, tường chắn thường là cần thiết. Tường chắn cần được tính toán đúng và có lỗ thoát nước phía sau, nên cần người có chuyên môn thiết kế.
Khi thấy dấu hiệu sạt lở nguy hiểm thì làm gì?
Đưa người trong nhà rời khỏi khu vực nguy hiểm ngay, báo cho hàng xóm và chính quyền xã. Không quay lại lấy đồ khi đất đang chuyển động, và chỉ trở về khi đã được xác nhận an toàn.
