Trên đồi cao, nên đặt nhà ở phía khuất gió mùa, đón nắng buổi sáng và tránh nắng chiều gắt, còn vườn rau cần chỗ đủ nắng mà không bị gió quật. Cách nhanh nhất để biết hướng gió là nhìn cây trong vùng mọc nghiêng về đâu và hỏi người đã sống ở đó vài năm.
Xin chào, Nhà Khai Phá đây. Ở phố, gió và nắng là chuyện của cái điều hoà và tấm rèm. Lên đồi cao, chúng thành những người hàng xóm bạn gặp mỗi ngày, có lúc dễ chịu, có lúc khó tính. Tập này mình nói về cách làm quen với họ trước khi đặt viên gạch đầu tiên.
Gió trên đồi mạnh hơn bạn nghĩ
Người mới lên đồi thường chỉ thấy gió mát vào một buổi chiều đẹp trời. Nhưng ở những vùng cao, có những mùa gió thổi mạnh liên tục nhiều tuần, lạnh buốt về đêm, làm tốc mái tôn, làm gãy cây non, làm vườn rau xơ xác.
Gió mạnh cũng làm nhà mất nhiệt nhanh. Một căn nhà đặt ngay đỉnh đồi đón thẳng gió sẽ lạnh hơn hẳn căn nhà cách đó vài chục mét nằm khuất sau sườn. Chênh lệch đó bạn cảm nhận rõ vào những đêm mùa lạnh.
Một anh làm kỹ thuật kể, anh đặt căn nhà gỗ đầu tiên ngay đỉnh đồi vì cảnh đẹp. Mùa gió năm đầu, cửa sổ rung suốt đêm, mái tôn kêu, anh phải chằng dây giữ mái. Năm sau anh trồng một hàng cây chắn gió, và dựng nhà chính ở bậc thấp hơn.
Gió không xấu, nó giúp nhà thông thoáng, khô ráo. Chỉ là bạn cần đón nó theo cách mình chọn, chứ không để nó ập thẳng vào.
Đọc hướng gió bằng cây cỏ và người địa phương
Cách đọc hướng gió đơn giản nhất là nhìn cây. Những cây đứng một mình trên đồi trống thường mọc nghiêng, tán lệch về phía gió thổi tới. Cỏ lau, cỏ tranh cũng hay ngả theo hướng gió chính. Đi vài vòng quanh khu đất, bạn sẽ thấy một hướng chung.
Nhìn cách người trong vùng làm nhà cũng cho nhiều gợi ý. Nhà của người sống lâu năm thường quay lưng về hướng gió mạnh, cửa chính mở về phía khuất. Họ trồng hàng cây, làm bờ rào kín ở phía gió.
Rồi hãy hỏi thẳng. Mùa nào gió mạnh nhất, gió thổi từ phía nào, có đợt nào gió làm hư hại nhà cửa không. Người lớn tuổi thường nhớ rất rõ.
Gió còn đổi theo mùa. Mùa khô và mùa mưa có thể có hai hướng gió khác nhau. Nên hỏi cho đủ cả năm, đừng chỉ dựa vào ngày bạn đi xem đất.
Nắng sáng, nắng chiều và hướng nhà
Giờ mình nói sang nắng. Trên cao, nắng thường gắt hơn ở vùng thấp dù không khí mát hơn, vì không khí loãng và trong. Nắng buổi sáng thì dịu, ấm áp, đặc biệt dễ chịu vào những sáng lạnh. Nắng chiều thì gắt và chiếu xiên sâu vào nhà.
Nhiều người ở vùng cao thích mở phòng sinh hoạt về phía đón nắng sáng, để sáng ra có ánh nắng sưởi ấm và làm khô không khí. Phía đón nắng chiều thì hạn chế cửa kính lớn, có mái hiên sâu hoặc cây che.
Nếu ở vùng mát quanh năm, ánh nắng là tài sản, bạn muốn đón càng nhiều càng tốt để nhà khô và ấm. Nếu ở vùng đồi thấp, nóng hơn, bạn lại muốn che nắng nhiều hơn. Không có một hướng đúng cho mọi nơi.
Cách hay là dành một ngày ở khu đất từ sáng tới chiều, ghi lại mặt trời lên ở đâu, chiếu vào chỗ nào lúc mấy giờ, bóng đồi, bóng cây đổ xuống chỗ nào. Một ngày quan sát giúp bạn tránh được nhiều năm hối tiếc.
Đặt vườn rau: cần nắng nhưng sợ gió
Vườn rau cho bữa ăn gia đình cần nhiều nắng, ít nhất là phần lớn buổi sáng. Nhưng rau non rất sợ gió mạnh, lá bị rách, cây bị quật đổ, đất mặt bị thổi khô. Nên chỗ lý tưởng cho vườn rau thường là nơi đón nắng mà lại được che gió.
Nhiều người đặt vườn rau ngay cạnh nhà, ở phía khuất gió, để chính ngôi nhà che chắn. Vừa tiện ra hái, vừa đỡ gió. Nếu vườn ở chỗ trống, có thể làm hàng rào thấp bằng tre, trồng hàng cây bụi hay dựng tấm lưới chắn gió.
Tránh đặt vườn ở đáy thung lũng hẹp, nơi khí lạnh ban đêm dồn xuống. Ở một số vùng cao, những chỗ trũng này có thể lạnh hơn hẳn vào những đêm lạnh, làm hại cây non.
Mình sẽ nói kỹ hơn chuyện lập vườn ở các tập sau. Ở đây chỉ nhắc một điều: chọn chỗ đặt vườn cùng lúc với chọn chỗ đặt nhà, vì hai thứ này cần nhau.
Chắn gió bằng cây: việc nên làm từ năm đầu
Hàng cây chắn gió là một trong những việc nên làm sớm nhất khi khai phá đất đồi. Cây cần vài năm mới đủ cao, nên trồng càng sớm càng tốt. Chọn những loài cây mọc được ở vùng đó, chịu gió, rễ bám sâu, tốt nhất là cây bản địa mà người trong vùng hay trồng.
Một hàng cây chắn gió tốt không phải là bức tường kín, mà là tấm lọc, cho gió đi qua nhưng yếu đi. Tường kín lại tạo ra xoáy gió phía sau. Người ta thường trồng nhiều tầng: cây cao, cây trung, cây bụi.
Hàng cây còn mang lại nhiều thứ khác: bóng mát, chỗ ở cho chim, lá rụng làm phân, giữ đất trên sườn dốc. Một hàng cây trồng đúng chỗ có thể thay đổi cả vi khí hậu của khu đất.
Có người bảo khai phá đất đồi giống như sắp xếp lại mối quan hệ với gió và nắng. Bạn không thay đổi được họ, nhưng bạn có thể chọn đứng ở đâu, và trồng gì để làm bạn với họ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trên đồi nên quay hướng nào?
Không có một hướng đúng cho mọi nơi. Nguyên tắc chung là quay lưng về hướng gió mạnh, đón nắng sáng và hạn chế nắng chiều gắt. Hãy quan sát khu đất ít nhất một ngày trọn và hỏi người trong vùng.
Gió mạnh có làm hư mái tôn không?
Có, nhất là mái tôn nhẹ, đặt ở chỗ đón gió và không được bắt vít chắc. Ở vùng gió mạnh, nên làm mái có độ dốc hợp lý, bắt vít kỹ và cân nhắc chỗ đặt nhà khuất gió hơn.
Hàng cây chắn gió nên trồng cách nhà bao xa?
Tuỳ chiều cao cây khi lớn, nhưng không nên trồng cây to quá sát nhà vì rễ và cành có thể gây hại. Nhiều người trồng cách nhà một khoảng đủ để cây lớn mà không đè lên mái.
Thung lũng trên cao nguyên có lạnh hơn đỉnh đồi không?
Vào những đêm lạnh, không khí lạnh thường dồn xuống chỗ trũng, nên đáy thung lũng có thể lạnh hơn. Ban ngày thì đỉnh đồi lại lộng gió hơn. Mỗi chỗ có đặc điểm riêng cần quan sát.
Làm sao đo hướng gió khi đi xem đất?
Nhìn cây mọc nghiêng, cỏ ngả theo một hướng, cách người trong vùng đặt nhà và trồng hàng rào. Hỏi thêm về gió theo từng mùa, vì hướng gió có thể thay đổi trong năm.
