Bạn có thể nhận biết loại đất bằng chính đôi tay: bóp, vê và thả một nắm đất ẩm. Đất nhiều sét vê được thành sợi dài không đứt, đất nhiều cát rời ra ngay, còn đất tốt cho vườn thì tơi, sẫm màu và có mùi dễ chịu như sau mưa. Thêm một phép thử lọ nước và vài lần quan sát cây dại là đủ để bạn hiểu đất ban đầu.
Chào bạn, Nhà Khai Phá đây. Tập này hơi lấm tay một chút. Mình không bàn chuyện bón gì trồng gì, đó là việc của người làm nông chuyên sâu. Mình chỉ muốn bạn, một người mới đến, biết cách làm quen với mặt đất dưới chân mình, vì đất quyết định cả chỗ đặt nhà lẫn cách làm vườn.
Vì sao người mới nên tự làm quen với đất?
Khi mới lên vùng mới, bạn sẽ nghe rất nhiều người nói về đất: đất đỏ tốt lắm, đất này chai, đất kia bạc màu. Những nhận xét đó có giá trị, nhưng bạn sẽ hiểu chúng sâu hơn nhiều khi chính tay mình đã cầm đất.
Đất cho bạn biết nhiều thứ. Đất nhiều sét giữ nước lâu, mùa mưa dễ nhão và trơn, mùa khô nứt nẻ, làm nền nhà cần chú ý. Đất nhiều cát thoát nước nhanh, không đọng, nhưng giữ ẩm kém, vườn rau khát nước. Đất có nhiều sỏi đá thì đào hố trồng cây vất vả.
Trên cùng một khu đất cũng có nhiều loại đất khác nhau. Chỗ chân đồi đất dày và ẩm, chỗ sườn dốc đất mỏng, chỗ đỉnh đồi có khi chỉ một lớp mỏng phủ trên đá. Biết điều này, bạn đặt từng thứ vào đúng chỗ của nó.
Và có một lý do khác: cầm đất trong tay là cách để bạn thấy mình thuộc về nơi này. Nhiều người kể lần đầu tiên họ quỳ xuống bóp một nắm đất trên mảnh đất của mình, họ mới thấy mình thật sự bắt đầu.
Phép thử nắm tay và vê sợi
Phép thử đơn giản nhất là lấy một nắm đất ở độ sâu khoảng một gang tay, loại bỏ rễ và đá, nhỏ vài giọt nước cho ẩm vừa, rồi bóp chặt trong lòng bàn tay. Mở tay ra. Nếu đất rời ra ngay, đó là đất nhiều cát. Nếu đất giữ thành cục chắc, có vết ngón tay rõ, đó là đất nhiều sét.
Tiếp theo, lấy một ít đất ẩm, dùng ngón cái miết nó ra thành một dải dẹt, hoặc lăn giữa hai bàn tay thành sợi. Đất sét sẽ tạo thành sợi dài, dẻo, không đứt. Đất thịt pha tạo được sợi ngắn rồi gãy. Đất cát gần như không tạo được sợi nào.
Bạn cũng có thể xoa đất giữa ngón tay. Đất cát cho cảm giác sạn, nghe lạo xạo. Đất thịt mịn như bột. Đất sét trơn và dính.
Làm phép thử này ở nhiều chỗ trên khu đất, ghi lại kết quả. Sau vài chỗ, bạn sẽ bắt đầu có cảm giác về đất mà không cần nhìn sách.
Phép thử lọ nước: để đất tự kể
Giờ mình nói sang một phép thử cần chút kiên nhẫn nhưng rất trực quan. Lấy một cái lọ thuỷ tinh trong có nắp, cho đất vào khoảng một phần ba, đổ nước gần đầy, thêm một chút nước rửa chén để đất tách rời, đậy nắp và lắc thật mạnh vài phút.
Đặt lọ lên chỗ bằng phẳng và để yên. Cát nặng nhất sẽ lắng xuống đáy chỉ trong ít phút. Phần thịt mịn lắng chậm hơn, trong vài giờ. Sét nhẹ nhất có khi phải cả ngày hay lâu hơn mới lắng hết, nước phía trên trong dần.
Nhìn các lớp trong lọ, bạn sẽ thấy tỉ lệ ước chừng giữa cát, thịt và sét. Chất hữu cơ, rễ vụn, lá mục thì nổi lên trên. Đây không phải phép đo chính xác như phòng thí nghiệm, nhưng đủ để bạn so sánh đất ở các chỗ khác nhau.
Có gia đình làm phép thử này cùng các con, xếp vài cái lọ đất từ những góc khác nhau của khu đất lên bậu cửa sổ. Bọn trẻ thích lắm, và cả nhà hiểu đất của mình theo một cách rất vui.
Đào một hố nhỏ để xem đất theo chiều sâu
Mặt đất chỉ kể một phần câu chuyện. Muốn hiểu đất, hãy đào một cái hố nhỏ, sâu chừng một đến hai gang tay hoặc hơn nếu đào được, ở vài vị trí khác nhau. Nhìn vách hố, bạn sẽ thấy các lớp đất.
Lớp trên cùng thường sẫm màu hơn, có rễ cây, có giun, đó là lớp đất mặt quý giá. Lớp đó dày hay mỏng cho bạn biết đất đã được che phủ và nuôi dưỡng bao lâu. Bên dưới là lớp đất sáng màu hơn, chặt hơn, rồi có thể tới sỏi đá.
Đổ đầy nước vào hố và xem nước rút nhanh hay chậm. Nếu nước rút hết trong vài phút, đất thoát nước tốt. Nếu sau nhiều giờ nước vẫn còn đọng, đất thoát nước kém, chỗ đó mùa mưa dễ úng. Thông tin này hữu ích cho cả việc làm nền nhà, làm hầm tự hoại lẫn đặt vườn.
Khi đào, nhớ lấp lại theo đúng thứ tự: đất dưới trả về dưới, đất mặt trả về trên. Đất mặt mất đi rất khó lấy lại.
Đọc đất qua cây dại và qua lời người làm rẫy
Cây dại mọc tự nhiên trên khu đất cũng là một cách đọc đất. Những loài cỏ ưa ẩm mọc dày ở chỗ đất giữ nước. Chỗ đất cằn thường chỉ có những loài cỏ thấp, thưa, chịu hạn. Chỗ đất tốt cây cỏ mọc xanh tốt, đa dạng.
Nhưng tên cây dại mỗi vùng mỗi khác, và mình không muốn bạn dựa vào vài danh sách trên mạng. Cách tốt nhất là hỏi người làm rẫy quanh đó. Họ nhìn cỏ là biết đất, và thường vui lòng chỉ cho bạn.
Với đất đỏ bazan ở nhiều vùng cao nguyên, người ta hay khen đất tốt. Điều đó đúng ở nhiều nơi, nhưng đất đỏ trên sườn dốc bị phơi trống lâu năm cũng có thể đã bị rửa trôi, mất lớp mặt. Đừng nghe tên đất mà đoán chất đất.
Làm quen với đất là việc của nhiều mùa. Năm đầu bạn biết một ít, năm hai bạn biết thêm. Và dần dần, như người trong vùng, bạn sẽ nhìn một nắm đất là biết nó đang cần gì.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ bazan có phải lúc nào cũng tốt?
Đất đỏ bazan thường được đánh giá cao ở nhiều vùng cao nguyên, nhưng chất lượng còn tuỳ lớp đất mặt còn dày hay đã bị rửa trôi. Đất bị phơi trống trên dốc lâu năm có thể đã nghèo đi nhiều.
Đất nhiều sét có làm nhà được không?
Làm được, nhưng cần chú ý vì đất sét co ngót theo mùa, mùa mưa nở ra, mùa khô nứt. Móng nhà trên đất sét nên được người làm kỹ thuật tính toán phù hợp.
Phép thử lọ nước có chính xác không?
Phép thử này cho biết tỉ lệ ước chừng giữa cát, thịt và sét, đủ để so sánh các vị trí trên khu đất. Muốn biết chính xác thành phần và độ chua, cần gửi mẫu tới nơi phân tích đất.
Có cần gửi mẫu đất đi phân tích không?
Nếu bạn định làm vườn nghiêm túc hay trồng cây lâu năm, gửi mẫu phân tích là việc đáng làm. Với vườn rau gia đình nhỏ, những phép thử bằng tay và quan sát thường đủ cho năm đầu.
Đào hố thử đất ở vị trí nào?
Nên đào ở vài vị trí khác nhau: chỗ định làm nhà, chỗ định làm vườn, chỗ chân dốc và chỗ cao. Mỗi chỗ có thể cho kết quả rất khác nhau trên cùng một khu đất.
