Sống cạnh rừng, bạn cần biết chính xác đâu là ranh giữa đất của mình và đất rừng, và giữ vài điều không được đụng: không chặt cây, không lấn đất, không săn bắt, không đốt lửa trong rừng, không mang cây con hay thú hoang từ rừng về. Hãy hỏi kiểm lâm và chính quyền xã để biết khu rừng quanh bạn thuộc loại gì và có những quy định nào.
Chào bạn, Nhà Khai Phá đây. Nhiều người lên vùng cao vì được sống cạnh rừng: tiếng chim buổi sáng, bóng cây, không khí trong. Tập này mình nói về cách làm một người hàng xóm tốt của rừng, vì rừng không nói được, và nó cũng không dời đi được khi bị làm phiền.
Rừng bên cạnh nhà bạn là rừng của ai?
Rừng ở Việt Nam được phân loại và quản lý theo nhiều cách khác nhau. Có rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất. Có rừng do nhà nước quản lý, có rừng giao cho cộng đồng, có rừng giao cho hộ gia đình. Mỗi loại có những quy định riêng về việc được làm gì, không được làm gì.
Người mới lên thường không biết khu rừng sát đất mình thuộc loại nào, ai quản lý. Họ nhìn thấy cây, thấy đất trống ven rừng, và đôi khi nghĩ đó là đất không ai dùng.
Vì vậy, việc đầu tiên khi sống cạnh rừng là hỏi. Hỏi kiểm lâm phụ trách địa bàn, hỏi chính quyền xã: khu rừng này thuộc loại gì, ranh giới ở đâu, ai quản lý, có quy định gì cho người sống ven rừng.
Ở nhiều bản làng, rừng còn gắn với cộng đồng người bản địa, với những quy ước từ lâu đời, như mình đã nói ở tập về tục lệ. Hãy hỏi cả già làng về những khu rừng có ý nghĩa với bản.
Ranh giới: đừng để nó mờ dần
Ranh giữa đất vườn và đất rừng ở vùng cao thường không rõ. Không có hàng rào, không có mốc, chỉ có cây vườn nhạt dần thành cây rừng. Và qua năm tháng, ranh giới đó rất dễ dịch chuyển, thường là về phía rừng.
Người ta phát thêm một chút bụi rậm để làm vườn. Chặt thêm vài cây nhỏ để lấy nắng. Đẩy hàng rào ra thêm một đoạn. Mỗi bước nhỏ, nhưng cộng lại qua nhiều năm là lấn chiếm đất rừng, một vi phạm nghiêm trọng.
Cách tốt nhất là xác định ranh rõ ràng từ đầu, có mốc, có ghi chép, và giữ nguyên nó. Nếu có thể, để một dải đệm cây bụi, cây bản địa giữa vườn và rừng, thay vì phát sát tới bìa rừng.
Nếu mảnh đất bạn nhận chuyển nhượng có phần nghi là lấn vào rừng từ trước, hãy hỏi cơ quan đất đai và kiểm lâm ngay. Đừng nghĩ người trước làm thì mình cứ tiếp tục được.
Những việc không được làm trong và gần rừng
Giờ mình nói về những điều không được đụng. Không chặt cây rừng, dù là cây nhỏ, dù chỉ để làm cọc rào. Không lấy gỗ, không đào cây con, cây cảnh, lan rừng mang về trồng. Những việc này có thể vi phạm quy định bảo vệ rừng.
Không săn bắt, bẫy thú rừng, chim rừng, dù là để ăn hay để nuôi. Không mua thịt thú rừng, không mua chim bắt từ rừng. Nhiều loài được bảo vệ, và việc săn bắt, buôn bán chúng là vi phạm pháp luật.
Không đốt lửa trong rừng, không đốt rác, đốt cỏ gần bìa rừng, đặc biệt vào mùa khô. Một đốm lửa nhỏ có thể thành cháy rừng lớn. Mình sẽ nói kỹ về chuyện này ở một tập khác.
Không xả rác, không đổ nước thải, không để gia súc của mình vào phá rừng. Và nếu dẫn khách đi dạo trong rừng, dặn khách những điều này thật rõ.
Rừng giữ nước, giữ đất cho chính bạn
Giữ rừng không chỉ là tuân thủ quy định. Nó còn là giữ cuộc sống của chính bạn. Rừng giữ nước trong đất, nuôi những con suối, những mạch nước ngầm mà giếng nhà bạn đang dùng. Khi rừng mất, suối cạn nhanh hơn vào mùa khô, và lũ về dữ hơn vào mùa mưa.
Rừng giữ đất trên sườn đồi. Những sườn dốc còn rừng rất ít khi sạt lở. Những sườn dốc bị phá rừng là nơi đất trôi, đá lăn mỗi mùa mưa.
Rừng còn làm mát không khí, chắn gió, là nhà của chim chóc, côn trùng thụ phấn cho vườn của bạn. Nhiều người sống cạnh rừng kể, vườn của họ ít sâu bệnh hơn vì chim từ rừng bay ra bắt sâu.
Một anh làm nghề nông nghiệp kể, khi anh mới lên, khe suối sau nhà chảy quanh năm. Vài năm sau, người ta phá một mảng rừng phía trên, và mùa khô năm đó suối cạn trơ đáy. Anh bảo lúc đó anh mới hiểu rừng là cái bể chứa nước lớn nhất mà anh không phải xây.
Làm hàng xóm tốt của rừng
Sống cạnh rừng lâu, nhiều người trở thành người giữ rừng tự nguyện. Họ để ý khi có người lạ vào chặt cây, khi có khói lạ, khi có dấu vết săn bắt, và báo cho kiểm lâm, cho chính quyền.
Nếu bạn thấy những hành vi phá rừng, hãy báo cho kiểm lâm địa bàn hay chính quyền xã, thay vì tự đối đầu. Những người phá rừng có thể nguy hiểm, và việc xử lý là trách nhiệm của cơ quan chức năng.
Bạn cũng có thể góp phần bằng cách trồng lại cây bản địa ở những phần đất trống của mình, nhất là dải đất giáp rừng. Mình sẽ có một tập riêng về chuyện này.
Rừng đã ở đó trước bạn rất lâu, và nếu được giữ gìn, sẽ ở đó sau bạn rất lâu. Được sống cạnh nó là một đặc ân, và đặc ân nào cũng đi kèm trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đất mình có giáp đất rừng không?
Hỏi cơ quan đất đai và kiểm lâm phụ trách địa bàn, đối chiếu với bản đồ quản lý của họ. Ranh giới ngoài thực địa thường không rõ nên không nên tự đoán.
Có được lấy cây con trong rừng về trồng không?
Không nên và thường là không được phép. Hãy mua cây giống từ cơ sở có nguồn gốc rõ ràng hoặc xin từ vườn của người trong vùng.
Thấy người chặt cây rừng thì nên làm gì?
Báo cho kiểm lâm địa bàn hoặc chính quyền xã, không tự đối đầu. Ghi lại thời gian, địa điểm nếu có thể để cung cấp thông tin.
Có được nuôi chim, thú bắt từ rừng không?
Không nên. Nhiều loài được pháp luật bảo vệ, và việc bắt, nuôi, mua bán chúng có thể là vi phạm. Hãy để chúng sống trong rừng.
Sống cạnh rừng có lợi gì cho vườn?
Rừng giữ nước cho suối và giếng, giữ đất chống sạt lở, làm mát không khí, và là nhà của chim chóc, côn trùng giúp thụ phấn và bắt sâu cho vườn.
