Nên trồng vài cây ăn trái lâu năm ngay từ năm đầu, vì chúng cần nhiều năm mới cho trái, nhưng chỉ vài cây hợp khí hậu, đặt ở chỗ đã tính kỹ, cách xa móng nhà và đường ống. Hãy chọn những loại mà hàng xóm đang trồng tốt, và cả nhà bạn thật sự thích ăn.
Xin chào, Nhà Khai Phá đây. Có một câu người ta hay nói: thời điểm tốt nhất để trồng một cái cây là hai mươi năm trước, thời điểm tốt thứ hai là hôm nay. Trên đất mới, câu này đúng theo nghĩa đen. Tập này mình nói về những cây đầu tiên bạn trồng để con cháu còn hái.
Vì sao nên trồng cây lâu năm ngay từ năm đầu?
Rau cho ăn sau vài tuần. Cây ăn trái lâu năm thì cần nhiều năm mới có trái đầu tiên, tuỳ loại. Mỗi năm chờ đợi để trồng là một năm muộn thêm cho lần hái đầu.
Nhiều người lên đất mới định đợi làm nhà xong, ổn định xong mới trồng cây. Rồi năm này qua năm khác, việc trước mắt luôn gấp hơn. Năm năm sau nhìn lại, khu đất vẫn trống trơn, trong khi hàng xóm cùng lên một lúc đã có vườn cây sai trái.
Cây lâu năm còn mang lại nhiều thứ ngoài trái: bóng mát, chắn gió, giữ đất trên dốc, chỗ cho chim về. Một khu đất có cây lớn khác hẳn một khu đất trống về cảm giác sống.
Nhưng trồng sớm không có nghĩa là trồng vội. Chọn sai chỗ, cây lớn lên chắn nắng nhà, rễ phá móng, và bạn phải chặt đi sau nhiều năm chăm, đó là điều đáng tiếc nhất.
Chọn cây: hợp vùng trước, thích ăn sau
Mỗi vùng có những loại cây ăn trái hợp khí hậu. Vùng cao mát hợp với một số loại, vùng đồi nóng hơn hợp với loại khác. Cách chắc nhất là nhìn vườn các nhà xung quanh: cây gì đang lớn khoẻ, cây gì sai trái, cây gì người ta trồng nhiều.
Rồi mới đến chuyện sở thích. Hãy chọn những loại cả nhà thật sự thích ăn. Nghe thì hiển nhiên, nhưng nhiều người trồng theo phong trào, trồng loại người ta bảo bán được giá, rồi cây ra trái cả nhà không ai ăn.
Với vườn gia đình, đa dạng tốt hơn nhiều cây cùng loại. Vài cây mỗi loại, chín vào những mùa khác nhau, bạn có trái ăn rải rác quanh năm thay vì một mùa dư thừa rồi cả năm không có gì.
Mình không khuyên bạn trồng để làm kinh doanh ở đây, đó là quyết định lớn cần tính toán riêng. Tập này chỉ nói về những cây cho bữa ăn và cho cuộc sống của gia đình.
Đặt cây ở đâu cho đúng?
Giờ mình nói về vị trí, phần quan trọng nhất. Hãy tưởng tượng cây khi đã lớn hết cỡ, tán rộng bao nhiêu, cao bao nhiêu, rễ lan tới đâu. Rồi đặt cây theo kích thước đó, chứ không theo kích thước của cây giống bé xíu hôm nay.
Cây lớn không nên trồng quá gần nhà. Rễ có thể làm nứt móng, làm vỡ đường ống nước, hầm tự hoại. Tán cây có thể đè lên mái, lá rụng làm tắc máng xối, cành gãy khi gió bão rơi xuống mái nhà.
Hãy để ý hướng nắng. Cây lớn ở phía đón nắng sáng có thể che mất cái nắng quý giá sưởi ấm nhà vào những buổi sáng lạnh. Ngược lại, cây ở phía nắng chiều gắt lại là lá chắn tuyệt vời.
Đừng trồng cây lớn đè lên vườn rau. Rau cần nắng, và rễ cây lớn sẽ tranh nước, tranh chất với rau. Dành cho cây ăn trái một khu riêng, hoặc trồng ở rìa vườn phía không che nắng.
Trồng ít nhưng chăm kỹ trong những năm đầu
Cây lâu năm cần được chăm kỹ nhất trong vài năm đầu, lúc rễ còn nông, thân còn yếu. Mùa khô đầu tiên là thử thách lớn nhất, cây non thiếu nước có thể chết. Tưới đều, phủ gốc dày để giữ ẩm.
Vì vậy đừng trồng quá nhiều cây cùng lúc. Trồng mười cây rồi chăm chu đáo cả mười tốt hơn trồng năm mươi cây rồi để một nửa chết khô. Mỗi năm trồng thêm vài cây, vườn cây sẽ lớn dần theo sức của bạn.
Cây non cũng cần được rào bảo vệ khỏi gia súc, như mình đã nói ở tập về hàng rào. Một con dê có thể gặm trụi vỏ một cây non chỉ trong ít phút.
Về kỹ thuật trồng, bón phân, tỉa cành cho từng loại, bạn nên hỏi người trồng giỏi trong vùng hay những người chuyên về kỹ thuật trồng trọt. Mình chỉ nhắc: chọn cây giống ở nơi đáng tin, rõ nguồn gốc.
Những cái cây mang theo câu chuyện gia đình
Nhiều gia đình biến việc trồng cây thành những dịp đặc biệt. Mỗi đứa con có một cái cây trồng vào năm con lên đất mới. Cây lớn cùng con. Con thích chạy ra xem cây của mình có trái chưa.
Có người trồng một cái cây từ hạt giống của quê cũ, như một sợi dây nối hai vùng đất. Có người trồng cây vào dịp bố mẹ lên thăm lần đầu, để bố mẹ biết ở đây có một thứ gì đó của họ.
Một anh làm nghề kỹ sư cầu đường kể, cây đầu tiên anh trồng là một cây mít, vì mẹ anh thích mít. Nhiều năm sau, khi cây ra lứa trái đầu tiên, anh chở trái mít về quê cho mẹ. Anh bảo đó là giây phút anh thấy mình đã thật sự bén rễ.
Cây ăn trái lâu năm là lời hứa bạn làm với tương lai. Trồng nó xuống, bạn đang nói với mảnh đất rằng mình sẽ ở lại đủ lâu để thấy nó ra trái.
Câu hỏi thường gặp
Cây ăn trái bao lâu thì cho trái?
Tuỳ loại cây, giống và cách chăm. Có loại vài năm đã có trái, có loại lâu hơn nhiều. Hỏi người bán giống và người trồng trong vùng để có kỳ vọng thực tế.
Nên trồng cây ăn trái cách nhà bao xa?
Tuỳ kích thước cây khi trưởng thành. Nguyên tắc là tán và rễ cây khi lớn hết cỡ không chạm tới mái, móng nhà và đường ống. Cây càng lớn càng cần xa hơn.
Mua cây giống ở đâu cho đáng tin?
Nên hỏi hàng xóm đang trồng tốt họ mua giống ở đâu, hoặc tìm các cơ sở giống uy tín trong vùng. Cây giống rõ nguồn gốc thường khoẻ và đúng giống hơn.
Năm đầu nên trồng bao nhiêu cây ăn trái?
Chỉ nên trồng số cây mà bạn chắc chắn chăm được qua mùa khô đầu tiên. Vài cây chăm kỹ tốt hơn nhiều cây bỏ bê. Mỗi năm trồng thêm dần.
Có nên trồng cây ăn trái trên đất dốc?
Được, và cây lâu năm còn giúp giữ đất trên dốc. Nên trồng theo hàng ngang sườn đồi, làm bồn nhỏ quanh gốc để giữ nước và phủ gốc kỹ.
