Cây bản địa hợp đất, hợp khí hậu, ít phải chăm, và là nhà của chim chóc, côn trùng trong vùng. Hãy hỏi kiểm lâm và người trong bản xem vùng mình có những loài nào, xin hoặc mua cây giống có nguồn gốc rõ ràng, trồng ở dải đất giáp rừng hay trên sườn dốc, và chăm kỹ qua mùa khô đầu tiên.
Xin chào, Nhà Khai Phá đây. Nhiều mảnh đất mà người mới nhận được là đất đã bị phát trắng từ lâu, trơ trụi cỏ tranh. Tập này mình nói về việc trả lại cho mảnh đất một phần những gì nó đã mất, bằng chính những cây đã từng mọc ở đây.
Cây bản địa là gì và vì sao quan trọng?
Cây bản địa là những loài cây tự nhiên đã mọc ở một vùng từ rất lâu, trước khi con người mang các loài khác đến. Chúng đã thích nghi với đất, với mùa mưa mùa khô, với sâu bệnh của vùng qua hàng nghìn năm.
Vì vậy, cây bản địa thường khoẻ hơn, ít phải tưới, ít phải bón, ít sâu bệnh hơn những loài mang từ nơi khác đến, một khi đã qua được giai đoạn cây con. Chúng cũng là thức ăn, là nhà của chim chóc, côn trùng, những loài đã cùng tiến hoá với chúng.
Nhiều vùng đồi đã bị phá rừng để trồng một loại cây duy nhất, rồi bị bỏ hoang, cỏ tranh mọc kín. Đất đó nghèo đi, khô đi, nước ngầm cạn dần. Trồng lại cây bản địa là một cách giúp đất hồi phục.
Nhưng cũng nói rõ: trồng cây bản địa không thay thế được rừng tự nhiên. Giữ những khu rừng còn lại vẫn là việc quan trọng nhất.
Tìm hiểu vùng mình có những loài nào
Mỗi vùng có những loài cây bản địa riêng, và mình không liệt kê tên ở đây vì không muốn bạn trồng loài không hợp vùng mình. Cách tìm hiểu tốt nhất là hỏi.
Hỏi kiểm lâm phụ trách địa bàn, họ biết rừng quanh đó có những loài nào, loài nào dễ trồng lại. Hỏi người lớn tuổi trong bản, họ nhớ trước đây đồi này có những cây gì, và biết tên gọi, công dụng của từng loài.
Đi bộ vào những khu rừng còn lại gần đó, nhìn những cây con mọc tự nhiên dưới tán rừng. Những loài có nhiều cây con khoẻ mạnh thường là những loài dễ trồng lại.
Có thể tìm đến những vườn ươm, những dự án trồng rừng, những cơ sở nghiên cứu lâm nghiệp trong vùng. Nhiều nơi có chương trình hỗ trợ cây giống bản địa cho người dân, hỏi chính quyền xã.
Nguồn cây giống: rõ ràng và hợp pháp
Giờ mình nói về cây giống. Nguyên tắc quan trọng: không vào rừng đào cây con mang về, như mình đã nói ở tập về sống cạnh rừng. Cây con trong rừng là thế hệ sau của rừng, và việc đào chúng có thể vi phạm quy định.
Hãy mua từ vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng, hoặc tự ươm từ hạt. Tự ươm từ hạt là cách rẻ và thú vị: nhặt hạt rụng dưới gốc cây mẹ ở những nơi được phép, ươm trong bầu đất, chăm vài tháng rồi đem trồng.
Nhiều người vùng cao biết cách ươm cây bản địa từ hạt. Học từ họ, và có khi ươm cùng họ, chia sẻ cây giống với cả bản.
Cẩn thận với những người bán cây bản địa to, cây cổ thụ đã đánh gốc. Những cây này rất có thể được khai thác từ rừng, và việc mua chúng góp phần phá rừng.
Trồng ở đâu, trồng thế nào?
Dải đất giáp rừng là chỗ lý tưởng để trồng cây bản địa, tạo vùng đệm giữa vườn và rừng. Sườn dốc trơ trụi, nơi dễ xói mòn, cũng là chỗ cần cây nhất. Bờ suối, ven hồ, trong phạm vi được phép, cây bản địa giúp giữ bờ.
Trồng xen nhiều loài, nhiều tầng: cây lớn, cây nhỡ, cây bụi. Trồng nhiều loài giống rừng tự nhiên hơn là một hàng thẳng một loài. Cây mọc nhanh che bóng cho cây mọc chậm.
Mùa trồng tốt nhất thường là đầu mùa mưa, để cây có cả mùa mưa bén rễ trước khi mùa khô đến. Hỏi người trong vùng thời điểm cụ thể.
Mùa khô đầu tiên là thử thách lớn nhất. Tưới cây định kỳ, phủ gốc dày bằng lá, cỏ, làm bồn giữ nước. Rào bảo vệ khỏi gia súc. Cỏ tranh cạnh tranh rất mạnh, cần làm cỏ quanh gốc trong vài năm đầu.
Một khu rừng nhỏ lớn lên cùng gia đình
Trồng cây bản địa là việc của nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Có những loài vài năm đã thành tán, có loài cần rất lâu. Bạn trồng không phải cho mình, mà cho con cháu, cho những người đến sau.
Nhiều gia đình biến việc trồng cây thành truyền thống. Mỗi mùa mưa cả nhà trồng thêm vài chục cây. Trẻ con được giao chăm một góc. Vài năm sau, góc đồi trơ trụi đã có bóng mát, có tiếng chim.
Một chị làm nghề giáo kể, năm đầu chị trồng một dải cây bản địa dọc bờ suối sau nhà. Năm năm sau, chị thấy những loài chim chưa bao giờ thấy trước đó, và mùa khô con suối không còn cạn sớm như trước.
Mảnh đất bạn nhận có thể đã bị lấy đi nhiều thứ. Nhưng bạn có thể là người bắt đầu trả lại, từng cây một.
Câu hỏi thường gặp
Cây bản địa có khó trồng hơn cây ăn trái không?
Giai đoạn cây con cần chăm kỹ, nhất là mùa khô đầu. Nhưng khi đã bén rễ, cây bản địa thường khoẻ, ít phải tưới và ít sâu bệnh hơn nhiều loài mang từ nơi khác đến.
Mua cây giống bản địa ở đâu?
Hỏi kiểm lâm, chính quyền xã và các vườn ươm trong vùng. Nhiều nơi có chương trình hỗ trợ cây giống. Không vào rừng đào cây con mang về.
Nên trồng cây bản địa vào mùa nào?
Thường là đầu mùa mưa, để cây có thời gian bén rễ trước mùa khô. Hỏi người trong vùng để biết thời điểm cụ thể.
Có nên mua cây rừng to đã đánh gốc để trồng cho nhanh?
Không nên, vì những cây này rất có thể được khai thác từ rừng. Mua chúng là góp phần làm mất rừng. Hãy trồng từ cây con có nguồn gốc rõ ràng.
Trồng cây bản địa có giúp giữ nước không?
Có. Rễ và tán cây giúp nước mưa ngấm vào đất nhiều hơn, giảm xói mòn và theo thời gian có thể giúp mạch nước, con suối ổn định hơn vào mùa khô.
