Năm đầu ở vùng mới, những khoản hay vượt dự tính nhất thường là đường vào, nước, sửa chữa sau mùa mưa, xăng xe đi lại, dụng cụ và tiền công thuê người. Cách giữ mình là để riêng một khoản dự phòng không đụng tới, ghi chép mọi khoản chi, và chia những khoản chi lớn theo từng mùa thay vì dồn hết vào tháng đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phá. Tập này mình không nói con số, vì mỗi vùng, mỗi gia đình, mỗi mảnh đất một khác, và mình cũng không muốn bạn cầm một con số trên mạng làm chuẩn. Mình chỉ kể những loại khoản chi mà người đi trước hay quên, để bạn tự đặt vào bảng tính của nhà mình.
Vì sao năm đầu luôn tốn hơn dự tính?
Hầu như ai cũng lập kế hoạch chi tiêu trước khi lên. Và hầu như ai cũng thấy thực tế vượt kế hoạch. Không phải vì họ tính sai, mà vì năm đầu có quá nhiều điều chưa biết.
Bạn chưa biết mùa mưa sẽ phá đường tới đâu, nước sẽ thiếu tới mức nào, đất cần gì, nhà cần sửa gì. Mỗi điều chưa biết đó, khi lộ ra, thường đi kèm một khoản chi.
Năm đầu cũng là năm bạn mua sắm nhiều nhất: dụng cụ, vật tư, đồ đạc, thiết bị cho cuộc sống mới. Nhiều thứ mua xong mới biết không cần, hay mua loại không hợp.
Hiểu điều này, bạn sẽ không hoảng khi thấy tiền đi nhanh hơn dự tính. Và bạn sẽ chuẩn bị một tấm đệm cho nó.
Những khoản chi hay bị quên
Giờ mình kể những khoản người đi trước hay quên. Đầu tiên là đường. Con đường vào mùa khô trông ổn, mùa mưa cần đổ đá, làm rãnh, có khi phải góp cùng hàng xóm làm lại cả đoạn.
Thứ hai là nước. Giếng khoan không ra nước phải khoan lại. Máy bơm hỏng. Bể chứa phải làm thêm. Đường ống vỡ sau sạt lở. Bộ lọc phải thay.
Thứ ba là sửa chữa sau mùa mưa: mái dột, tường ẩm, gỗ mục, rãnh sạt. Thứ tư là đi lại: xăng xe cho những chuyến xuống thị trấn nhiều hơn dự tính, sửa xe thường xuyên hơn vì đường xấu.
Thứ năm là công thuê: phát cỏ, đào hố, làm rào, những việc bạn tưởng tự làm được nhưng cuối cùng phải thuê. Và cuối cùng là những khoản cho cuộc sống: thuốc men khi ốm, quà cáp khi đám tiệc trong xóm, những chuyến về phố thăm gia đình.
Quỹ dự phòng: tấm đệm không đụng tới
Lời khuyên quan trọng nhất là có một khoản dự phòng riêng, để ở chỗ khác, và không đụng tới cho những chi tiêu bình thường. Nó chỉ dành cho những việc thật sự bất ngờ và cần thiết.
Khoản dự phòng bao nhiêu là đủ thì tuỳ gia đình. Nhiều người đi trước khuyên nên tính riêng tiền sống cho nhiều tháng, cộng thêm một phần cho sửa chữa lớn bất ngờ. Có khoản này, những quyết định khó của năm đầu được đưa ra bằng cái đầu tỉnh táo, chứ không phải bằng nỗi lo cạn tiền.
Khi phải dùng đến quỹ dự phòng, hãy ghi lại vì sao, và tìm cách bù lại. Nếu quỹ dự phòng cạn nhanh, đó là tín hiệu cần xem lại kế hoạch.
Một chị làm nghề kiểm toán kể, chị tách tiền thành ba phần: tiền sống, tiền làm, và tiền không được đụng. Năm đầu chị phải đụng vào phần thứ ba hai lần, cho giếng khoan và cho con dốc sạt. Chị bảo nếu không có phần đó, chị đã phải vay nóng.
Ghi chép chi tiêu: biết tiền đi đâu
Ghi chép mọi khoản chi, dù nhỏ, trong năm đầu. Không cần phần mềm phức tạp, một cuốn sổ hay một bảng tính đơn giản là đủ. Chia theo nhóm: nhà, nước, đường, điện, vườn, đi lại, ăn uống, sức khoẻ, cộng đồng.
Cuối mỗi tháng, ngồi xem lại. Nhóm nào tốn hơn dự tính, vì sao. Khoản nào có thể tránh được, khoản nào là tất yếu. Bạn sẽ học được rất nhiều về cuộc sống ở vùng mới qua những con số này.
Cuối năm, bảng ghi chép đó thành kế hoạch cho năm sau. Bạn sẽ biết chính xác mùa nào tốn gì, và chuẩn bị trước.
Ghi chép cũng giúp vợ chồng nói chuyện về tiền một cách bình tĩnh hơn, dựa trên con số thật chứ không phải cảm giác. Như mình đã nói ở tập về vợ chồng thích nghi, tiền là chuyện dễ làm căng thẳng nếu không rõ ràng.
Chia chi tiêu lớn theo mùa, không dồn vào tháng đầu
Người mới thường muốn làm mọi thứ ngay: nhà, vườn, rào, đường, hệ thống điện nước, tất cả trong vài tháng đầu. Tiền đi rất nhanh, và tới khi những bất ngờ xuất hiện thì không còn gì để xoay.
Hãy chia những khoản chi lớn theo mùa. Mùa khô làm những việc cần khô ráo: móng, mái, đường. Mùa mưa làm những việc trong nhà, trồng cây. Mỗi mùa chỉ làm vài việc lớn, để luôn còn dư cho bất ngờ.
Như mình đã nói ở tập về làm nhà dần theo sức, làm từng bước không chỉ đỡ áp lực tiền, mà còn giúp bạn làm đúng hơn, vì mỗi bước sau đã có kinh nghiệm của bước trước.
Tiền ở vùng mới, rốt cuộc, không phải để xây một giấc mơ trong một năm, mà để giữ bạn ở lại đủ lâu cho giấc mơ đó tự lớn lên.
Câu hỏi thường gặp
Năm đầu lên vùng cao nên dự phòng bao nhiêu tiền?
Tuỳ từng gia đình và vùng đất. Nhiều người đi trước khuyên tính riêng tiền sống cho nhiều tháng và thêm một phần cho sửa chữa lớn bất ngờ, để riêng và không đụng tới.
Khoản chi nào hay vượt dự tính nhất khi khai phá đất?
Thường là đường vào, nước, sửa chữa sau mùa mưa, đi lại và công thuê. Đây là những thứ khó lường trước khi chưa sống qua một vòng năm.
Có cần ghi chép chi tiêu khi sống ở quê không?
Rất nên, nhất là năm đầu. Ghi chép giúp bạn biết tiền đi đâu, mùa nào tốn gì, và lập kế hoạch tốt hơn cho năm sau.
Có nên làm hết mọi thứ ngay năm đầu?
Không nên. Chia những việc lớn theo mùa và làm dần giúp bạn giữ tiền cho bất ngờ và làm đúng hơn nhờ kinh nghiệm tích luỹ.
Hết tiền dự phòng giữa năm đầu thì làm sao?
Dừng các khoản chi không thiết yếu, xem lại kế hoạch, tìm nguồn thu bổ sung, và tránh vay nóng. Đây cũng là lúc nên nhìn lại quyết định một cách bình tĩnh.
