Trên đất mới khai phá, bạn có sẵn gần đủ nguyên liệu để làm phân ủ: cỏ vừa phát, lá khô, rác bếp, và phân gia súc xin được từ hàng xóm. Trộn phần xanh với phần nâu, giữ độ ẩm vừa phải, đảo đống định kỳ, vài tháng sau bạn có một thứ đất mùn sẫm màu cho vườn mà không cần mua.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phá. Có một câu mình rất thích từ một người làm vườn lâu năm: trên đất mới, thứ gì bạn định đốt đi thì hãy ủ lại. Tập này mình nói về đống ủ, cái góc khiêm tốn nhất của khu vườn nhưng lại là nơi nuôi dưỡng tất cả những thứ còn lại.
Vì sao đất mới khai phá cần phân ủ?
Đất vừa phát, nhất là đất đồi đã bị phơi trống hay trồng một loại cây lâu năm, thường thiếu lớp đất mặt giàu mùn. Đất có thể chai, giữ nước kém, hoặc đỏ đẹp nhưng nghèo chất. Rau trồng lên còi cọc, người mới dễ nghĩ mình trồng sai.
Phân ủ không phải thuốc thần, nhưng nó bổ sung chất hữu cơ, giúp đất tơi hơn, giữ ẩm tốt hơn, nuôi những sinh vật nhỏ trong đất. Qua vài mùa, đất vườn được bồi phân ủ đều đặn sẽ khác hẳn đất ban đầu.
Ở vùng xa, mua phân về cũng tốn công chở. Trong khi đó, xung quanh bạn có vô số nguyên liệu miễn phí đang bị đốt đi hay bỏ phí mỗi ngày.
Và đống ủ còn giải quyết một bài toán khác của người sống ở vùng xa: rác hữu cơ. Vỏ rau, bã trà, cơm thừa không cần chở đi đâu, cứ vào đống ủ.
Phần xanh, phần nâu: công thức dễ nhớ
Nguyên tắc cơ bản của ủ phân là trộn hai loại nguyên liệu. Phần xanh là những thứ tươi, ẩm, giàu đạm: cỏ tươi, rác rau, vỏ trái cây, phân gia súc. Phần nâu là những thứ khô, giàu chất xơ: lá khô, rơm, cành nhỏ băm vụn, mùn cưa.
Chỉ có phần xanh, đống ủ sẽ nhão, bốc mùi hôi. Chỉ có phần nâu, đống ủ khô khốc, phân huỷ rất chậm. Trộn cả hai, xếp xen kẽ từng lớp, là đống ủ vận hành tốt.
Người làm vườn hay nói tỉ lệ nâu nhiều hơn xanh một chút. Nhưng bạn không cần cân đo. Hãy nhìn và ngửi. Đống ủ bốc mùi hôi là thiếu nâu, cần thêm lá khô. Đống ủ khô và nguội là thiếu xanh hoặc thiếu nước.
Ở vùng đồi, lá khô có rất nhiều vào mùa khô, cỏ tươi có nhiều vào mùa mưa. Bạn có thể gom lá khô để dành, đến mùa mưa trộn với cỏ tươi.
Dựng đống ủ đơn giản bằng tre và cọc
Giờ mình nói về chỗ ủ. Bạn không cần thùng ủ đắt tiền. Một ô vuông quây bằng tre, bằng cọc gỗ, hay bằng lưới cũ, mỗi cạnh chừng một sải tay, là đủ cho một gia đình. Nhiều người làm hai ô cạnh nhau: một ô đang đầy dần, một ô đang ủ chín.
Chọn chỗ đặt ở nơi có bóng râm, khuất gió, gần vườn và gần bếp để tiện mang rác ra. Không đặt sát nhà hay sát nguồn nước sinh hoạt. Đất dưới đống ủ để trần, không lót bê tông, để giun và sinh vật đất có thể đi lên.
Đống ủ cần độ ẩm như miếng bọt biển đã vắt, ẩm nhưng không nhỏ nước. Mùa khô cần tưới thêm, mùa mưa cần che bạt hay mái lá để không bị ngập.
Đảo đống ủ mỗi vài tuần giúp không khí vào, phân huỷ nhanh hơn. Đảo là việc hơi mệt, nhưng cũng là lúc bạn thấy đống ủ sống động thế nào: hơi ấm bốc lên, giun đỏ ngọ nguậy.
Những lỗi người mới hay gặp khi ủ phân
Lỗi đầu tiên là cho vào những thứ không nên. Thịt, cá, xương, dầu mỡ dễ bốc mùi và thu hút chó mèo, chuột, thú hoang. Ở vùng đồi gần rừng, điều này càng cần tránh. Cỏ dại đã có hạt, cây bệnh cũng nên để riêng, vì đống ủ nhỏ ở nhà thường không đủ nóng để diệt hết.
Lỗi thứ hai là bỏ mặc. Đống ủ không đảo, không tưới trong mùa khô sẽ khô cứng. Đống ủ để hở trong mùa mưa sẽ ngập úng, bốc mùi.
Lỗi thứ ba là dùng phân chưa hoai. Phân chuồng tươi xin về đem bón thẳng có thể làm hại rễ cây và mang theo mầm bệnh. Hãy cho nó vào đống ủ trước.
Một anh làm nghề kỹ thuật điện kể, đống ủ đầu tiên của anh là một đống lá khô chất cao, sáu tháng sau vẫn y nguyên. Hàng xóm chỉ cho anh trộn thêm cỏ tươi và phân bò, tưới ẩm, và chỉ vài tháng sau anh có mẻ đất mùn đầu tiên.
Khi nào phân chín và dùng thế nào?
Phân ủ chín khi nó có màu nâu sẫm, tơi xốp, mùi như đất rừng sau mưa, và bạn không còn nhận ra nguyên liệu ban đầu. Thời gian tuỳ nguyên liệu, khí hậu và cách chăm, thường vài tháng.
Dùng phân ủ bằng cách trộn vào đất khi làm luống, rải một lớp mỏng quanh gốc cây, hoặc trộn vào đất khi trồng cây con. Không cần nhiều, đều đặn quan trọng hơn.
Phần còn thô chưa phân huỷ hết thì cho lại vào đống ủ mới. Đó là men mồi tốt cho mẻ sau.
Có người bảo, nhìn đống ủ của một nhà là biết nhà đó đã sống trên mảnh đất bao lâu. Mỗi mẻ phân chín là một phần của mảnh đất đã được trả lại cho đất, và vườn của bạn sẽ lớn lên từ chính những vòng quay đó.
Câu hỏi thường gặp
Ủ phân tại nhà có bốc mùi không?
Đống ủ đúng cách chỉ có mùi đất nhẹ. Nếu bốc mùi hôi, thường là do quá nhiều phần xanh, quá ướt hoặc thiếu không khí. Thêm lá khô và đảo đống sẽ khắc phục được.
Bao lâu thì phân ủ dùng được?
Thường vài tháng tuỳ nguyên liệu, độ ẩm và việc đảo đống. Phân chín khi có màu nâu sẫm, tơi xốp và mùi như đất rừng.
Có nên cho thức ăn thừa vào đống ủ?
Rau, củ, vỏ trái cây, bã trà, bã cà phê thì nên. Thịt, cá, xương, dầu mỡ thì không nên vì dễ bốc mùi và thu hút động vật.
Phân bò tươi có bón thẳng cho rau được không?
Không nên bón phân tươi trực tiếp cho rau vì có thể làm hại rễ và mang mầm bệnh. Hãy ủ hoai trước khi dùng.
Đống ủ nên đặt ở đâu?
Ở chỗ có bóng râm, khuất gió, gần vườn và gần bếp, nhưng không sát nhà và không gần nguồn nước sinh hoạt. Mùa mưa nên có mái che.
