Nhà trên đồi ở vùng mưa nhiều cần mái đủ dốc, hiên đủ sâu để che mưa tạt, máng xối dẫn nước ra xa, và rãnh quanh nhà đưa nước đi vòng qua nền. Nước mưa không được bạn dẫn đường thì sẽ tự tìm đường, và con đường đó thường chạy qua chân tường nhà bạn.
Xin chào, đây là Nhà Khai Phá. Ở phố, mưa là chuyện của cái ô. Trên đồi, mưa là chuyện của cả ngôi nhà. Tập này mình nói về những phần tưởng phụ mà thật ra quyết định ngôi nhà có sống khoẻ qua nhiều mùa mưa hay không.
Vì sao nước mưa là kẻ thù lớn nhất của nhà trên đồi?
Hỏi những người sống lâu năm ở vùng cao, nhiều người sẽ nói nhà hư không phải vì gió, không phải vì lạnh, mà vì nước. Nước thấm vào chân tường, làm mục chân cột gỗ, làm bong lớp trát, làm nền lún, làm đất quanh nhà trôi dần.
Nhà trên đồi còn chịu thêm nước từ phía trên dốc đổ xuống. Không chỉ nước rơi trên mái, mà cả nước chảy trên mặt đất từ phía cao hơn tràn về. Một cơn mưa lớn có thể biến sân nhà thành dòng suối nhỏ.
Những tổn hại này thường đến từ từ, không ai để ý cho tới khi quá muộn. Chân tường ẩm năm này qua năm khác, rồi một ngày lớp vữa bong ra từng mảng.
Nên người làm nhà trên đồi cần nghĩ về nước ngay từ đầu, trước cả khi nghĩ về màu sơn hay kiểu cửa.
Mái dốc và hiên sâu: tấm áo mưa của ngôi nhà
Mái nhà ở vùng mưa nhiều nên có độ dốc đủ để nước thoát nhanh. Mái quá bằng thì nước chảy chậm, dễ đọng, dễ thấm qua các mối nối. Nhìn những ngôi nhà truyền thống ở vùng cao, bạn sẽ thấy mái thường rất dốc.
Hiên là phần mình muốn nhấn mạnh. Một mái hiên đủ sâu che được mưa tạt vào tường, vào cửa, giữ cho chân tường khô. Nhiều người làm nhà ở phố quen hiên ngắn, lên vùng cao thấy vách nhà ướt mỗi trận mưa.
Hiên sâu còn tạo ra một không gian sống quý giá. Những ngày mưa, cả nhà vẫn ngồi được ngoài hiên, nhìn mưa, uống trà, phơi đồ. Nó là chỗ cất ủng, áo mưa, dụng cụ làm vườn trước khi vào nhà.
Mái hiên cần chú ý hướng mưa tạt. Phía nào gió mưa thổi tới nhiều nhất, phía đó hiên nên sâu hơn, hoặc có thêm tấm chắn.
Máng xối và ống thoát: dẫn nước đi đúng chỗ
Giờ mình nói sang đường đi của nước sau khi rời mái. Không có máng xối, nước từ mái rơi thẳng xuống đất ngay sát chân tường, đào thành rãnh, bắn bùn lên tường. Mỗi cơn mưa là một lần chân tường bị tấn công.
Máng xối hứng nước dọc mép mái, dẫn vào ống thoát, rồi đưa nước ra xa nhà. Máng cần đủ to cho mưa lớn vùng cao, có độ nghiêng để nước không đọng, và được vệ sinh định kỳ vì lá cây, cành khô rất dễ làm tắc.
Điểm cuối của ống thoát rất quan trọng. Đừng để nước đổ ngay chân nhà hay đổ xuống sườn dốc trống, vì sẽ gây xói. Hãy dẫn nước ra rãnh thoát, ra chỗ có đá lót, hoặc tốt hơn là dẫn vào bể chứa để dùng.
Hứng nước mưa từ mái là cách biến kẻ thù thành người bạn. Nước mưa hứng được dùng tưới vườn, giặt giũ, dội vệ sinh. Mình đã nói về điều này ở tập về nguồn nước.
Rãnh quanh nhà: đưa nước đi vòng qua nền
Ngoài nước từ mái, còn nước chảy trên mặt đất từ phía dốc trên xuống. Với nhà trên đồi, nên có một rãnh chặn ở phía trên nhà, chạy ngang sườn dốc, hứng nước từ trên xuống và dẫn nó đi vòng qua hai bên nhà.
Quanh chân nhà cũng nên có rãnh hoặc một dải sỏi đá, mặt đất quanh nhà dốc nhẹ ra xa tường. Nước chạm đất sẽ chảy ra ngoài, không chảy vào chân tường.
Rãnh có thể lót đá, lát gạch, hoặc đơn giản là rãnh đất có trồng cỏ ở hai bên để giữ bờ. Quan trọng là rãnh có độ dốc để nước chảy, và điểm cuối dẫn tới chỗ an toàn.
Một anh làm nghề cơ khí kể, năm đầu anh không làm rãnh chặn phía trên. Mùa mưa, nước từ đồi đổ xuống chảy thẳng qua phòng khách, bùn ngập tới mắt cá. Năm sau anh làm một đường rãnh đá chạy vòng, và từ đó nhà anh khô ráo.
Kiểm tra và bảo dưỡng trước mỗi mùa mưa
Hệ thống thoát nước tốt đến đâu cũng cần chăm sóc. Trước mỗi mùa mưa, hãy dành một ngày đi quanh nhà: vệ sinh máng xối, thông ống thoát, dọn rãnh, kiểm tra mái có tấm nào xê dịch, có vết nứt nào mới.
Trong mùa mưa, sau mỗi trận lớn, đi một vòng xem nước có chảy đúng đường không, có chỗ nào tràn, chỗ nào đọng, chỗ nào đất bị cuốn. Những quan sát này giúp bạn điều chỉnh hệ thống ngày càng tốt hơn.
Người trong vùng thường có những kinh nghiệm quý: mùa nào lá rụng nhiều làm tắc máng, chỗ nào hay bị nước dồn. Hỏi họ, và nhìn cách họ làm quanh nhà mình.
Nước mưa không bao giờ ngừng làm việc, nó chỉ chờ mình lơ là. Nhưng một ngôi nhà được chăm sóc đúng cách có thể đứng khô ráo qua rất nhiều mùa mưa, và bạn thì có thể ngồi ngoài hiên nghe mưa mà không phải lo.
Câu hỏi thường gặp
Mái hiên nên sâu bao nhiêu ở vùng mưa nhiều?
Không có con số cố định, tuỳ chiều cao nhà và hướng mưa tạt. Nguyên tắc là đủ sâu để mưa không tạt ướt chân tường trong phần lớn các trận mưa. Quan sát nhà truyền thống trong vùng để tham khảo.
Có cần máng xối cho nhà mái tôn không?
Rất nên có, nhất là ở vùng mưa nhiều. Không có máng xối, nước từ mái rơi thẳng xuống chân tường gây xói đất, bắn bùn và làm ẩm tường.
Nhà nằm dưới chân dốc cần chú ý gì về nước?
Cần có rãnh chặn phía trên nhà để hứng nước chảy từ dốc xuống và dẫn đi vòng qua hai bên. Nền nhà nên cao hơn mặt đất xung quanh và quanh nhà có rãnh thoát.
Làm sao chống mưa tạt vào cửa sổ?
Làm mái che nhỏ phía trên cửa sổ, hiên sâu hơn ở phía mưa tạt nhiều, cửa có gờ chắn nước ở chân, và bịt kín khe hở quanh khung cửa.
Bao lâu nên vệ sinh máng xối một lần?
Ít nhất trước mỗi mùa mưa, và thường xuyên hơn nếu nhà gần nhiều cây. Mùa lá rụng có thể cần dọn vài lần để tránh tắc nghẽn gây tràn nước.
