Nhà ở cao nguyên muốn ấm và khô cần ba thứ: nền cao để cách hơi ẩm từ đất, mái và vách có lớp cách nhiệt kín gió, và một nguồn sưởi an toàn đi kèm thông gió. Còn cách sưởi rẻ nhất và dễ chịu nhất thì luôn là ánh nắng buổi sáng được đón vào nhà.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phá. Người ở phố lên cao nguyên hay nói câu quen thuộc: không ngờ lạnh vậy. Cái lạnh ở đây không buốt như miền Bắc mùa đông, nhưng nó đi cùng hơi ẩm, dai dẳng, thấm vào chăn, vào tường, vào cả tâm trạng. Tập này mình nói về cách làm một ngôi nhà giữ bạn ấm và khô.
Lạnh và ẩm ở cao nguyên khác với lạnh miền Bắc thế nào?
Cao nguyên có cái lạnh riêng. Ban ngày có nắng thì dễ chịu, nhưng chiều xuống là nhiệt độ tụt nhanh, đêm và sáng sớm lạnh. Vào mùa mưa, có những đợt trời âm u nhiều ngày, sương mù dày, không khí gần như bão hoà hơi nước.
Chính sự kết hợp giữa lạnh và ẩm làm người ta khó chịu. Quần áo phơi mấy ngày không khô. Chăn đệm lúc nào cũng hơi lạnh ẩm. Tường nhà đọng nước, góc tủ lên mốc, giày da mọc lông trắng. Người có bệnh xương khớp hay hô hấp dễ thấy khó ở.
Nhiều người từ miền Nam lên xây nhà theo kiểu quen thuộc: tường gạch mỏng, mái tôn không cách nhiệt, cửa sổ nhiều để thoáng. Kiểu nhà đó hợp với nắng nóng, nhưng ở cao nguyên thì thành cái hộp lạnh và ẩm.
Tin tốt là làm nhà ấm và khô không cần công nghệ gì cao siêu. Chỉ cần hiểu hơi ẩm và hơi lạnh vào nhà từ đâu.
Nền cao và chân tường khô: chặn hơi ẩm từ đất
Hơi ẩm vào nhà từ ba ngả: từ đất lên, từ mưa tạt vào, và từ chính sinh hoạt trong nhà. Ngả đầu tiên cần chặn là từ đất. Nhà đặt sát mặt đất, nền không có lớp chống thấm, là nhà lúc nào cũng có hơi lạnh ẩm bốc lên.
Người vùng cao làm nhà sàn không phải ngẫu nhiên. Nâng nhà lên khỏi mặt đất, gió lùa bên dưới, nền nhà khô ráo quanh năm. Nếu không làm nhà sàn, ít nhất nên nâng nền cao hơn mặt đất xung quanh, có lớp chống thấm dưới nền, và làm rãnh thoát nước quanh nhà.
Chân tường cũng quan trọng. Nước mưa bắn lên từ mặt đất làm chân tường ẩm, rồi hơi ẩm ngấm dần lên. Chân tường bằng đá hoặc có lớp chống thấm, mái hiên đủ rộng để mưa không tạt, đó là cách người ta giữ tường khô.
Nếu làm nhà gỗ, gỗ phải được đặt trên chân đá hoặc chân bê tông, không bao giờ chôn thẳng xuống đất. Gỗ tiếp xúc với đất ẩm là gỗ mục nhanh.
Mái và vách: giữ hơi ấm ở lại trong nhà
Giờ mình nói sang chuyện giữ ấm. Hơi ấm trong nhà thoát ra nhiều nhất qua mái, rồi đến vách và cửa. Mái tôn trần không có lớp cách nhiệt là thủ phạm lớn: ban ngày hấp nóng, ban đêm toả lạnh, lại đọng hơi nước bên dưới rồi nhỏ giọt.
Một lớp cách nhiệt dưới mái, bằng tấm cách nhiệt, bông khoáng hay những vật liệu tự nhiên như rơm ép, thay đổi cảm giác trong nhà rõ rệt. Thêm một lớp trần gỗ hay trần tre bên dưới càng ấm hơn.
Vách nhà cũng vậy. Vách gỗ đơn một lớp để lọt gió qua khe. Vách hai lớp có khoảng trống hoặc chất cách nhiệt ở giữa ấm hơn nhiều. Tường đất dày, tường đá dày giữ nhiệt tốt.
Cửa sổ và cửa ra vào là chỗ gió lùa. Cửa làm khít, có gioăng, có rèm dày cho ban đêm, là những chi tiết nhỏ mà hiệu quả lớn. Nhiều người ở cao nguyên nói câu vui: nhà ấm hay lạnh là do mấy cái khe.
Đón nắng và thông gió: hai việc tưởng ngược nhau
Ánh nắng là nguồn sưởi miễn phí. Một ngôi nhà có cửa kính lớn quay về phía đón nắng sáng, nắng chiếu sâu vào sàn nhà, sàn nhà hấp nhiệt rồi toả ra dần. Buổi chiều, đóng rèm lại để giữ hơi ấm.
Nhưng nhà kín quá cũng sinh chuyện. Hơi nước từ nấu ăn, tắm giặt, hơi thở con người không thoát ra được sẽ đọng lại trên tường, trên kính, gây mốc. Vì vậy nhà ở cao nguyên cần thông gió có kiểm soát: mở cửa những lúc nắng ráo để nhà thở, có quạt hút ở bếp và phòng tắm.
Phòng tắm là nơi ẩm nhất. Có cửa sổ nhỏ đón nắng, có quạt hút, sàn dốc thoát nước nhanh, sẽ giúp phòng tắm không thành ổ mốc. Nhiều gia đình ở cao nguyên còn có một phòng hay một góc phơi đồ có mái, đón gió và nắng, để những ngày mưa vẫn phơi được.
Hai việc đón nắng và thông gió tưởng ngược nhau, nhưng thật ra chúng làm cùng một việc: giữ cho nhà khô. Và nhà khô thì ấm hơn nhà ẩm rất nhiều.
Sưởi ấm an toàn: bài học phải nhắc đi nhắc lại
Cuối cùng là sưởi. Bếp củi, lò sưởi gang, lò sưởi điện, chăn điện, mỗi thứ có cái lợi riêng. Bếp củi và lò sưởi gang ấm rất sâu, lại làm khô không khí, hợp với vùng cao có nhiều củi. Nhưng chúng cần ống khói đúng cách và được lắp đặt an toàn.
Điều mình muốn nhắc thật rõ: tuyệt đối không đốt than, đốt củi hay bất cứ thứ gì trong phòng kín mà không có ống khói, không có thông gió. Khí sinh ra khi đốt trong phòng kín có thể gây ngạt, rất nguy hiểm, và nó không có mùi rõ để bạn nhận ra kịp. Đã có nhiều câu chuyện đau lòng vì điều này.
Bếp sưởi cần đặt cách xa vật dễ cháy, có tấm lót chống cháy bên dưới, và ống khói phải được vệ sinh định kỳ. Nhà gỗ, nhà tre thì càng phải cẩn thận về lửa.
Một ngôi nhà ấm ở cao nguyên không phải là ngôi nhà có lò sưởi to nhất, mà là ngôi nhà giữ được cái ấm của nắng ban ngày cho tới đêm. Lò sưởi chỉ là phần bù thêm cho những ngày thật lạnh.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở cao nguyên có cần máy sưởi không?
Nhiều nhà không cần sưởi thường xuyên nếu được làm kín và cách nhiệt tốt. Vào những đợt lạnh sâu hoặc nhà có trẻ nhỏ, người lớn tuổi thì một nguồn sưởi an toàn rất hữu ích.
Làm sao chống nấm mốc trong mùa mưa?
Giữ nhà khô bằng cách thông gió những lúc trời ráo, có quạt hút ở bếp và phòng tắm, không phơi đồ ướt trong phòng ngủ, và để tủ cách tường một chút cho không khí lưu thông.
Mái tôn có hợp với nhà vùng cao không?
Mái tôn nhẹ, rẻ, dễ làm nhưng cần có lớp cách nhiệt bên dưới. Mái tôn trần sẽ rất nóng lúc nắng, rất lạnh về đêm, đọng hơi nước và ồn khi mưa.
Đốt than sưởi trong phòng có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm nếu phòng kín và không có ống khói. Khí sinh ra có thể gây ngạt mà người trong phòng không nhận ra kịp. Chỉ dùng bếp và lò có ống khói, lắp đặt đúng cách.
Nhà sàn có ấm hơn nhà nền đất không?
Nhà sàn khô ráo hơn vì tránh được hơi ẩm từ đất, nhưng gió lùa dưới sàn có thể làm sàn lạnh. Sàn gỗ hai lớp hoặc có lớp cách nhiệt sẽ giúp nhà sàn vừa khô vừa ấm.
