Làm nhà dần theo sức là chia công trình thành những giai đoạn mà mỗi giai đoạn xong đều ở được và không bị hư hại khi để lâu: nền và mái trước, bao che sau, hoàn thiện cuối cùng. Điều cần nhất là có một thiết kế tổng thể ngay từ đầu, để phần làm sau nối được vào phần làm trước mà không phải đập bỏ.
Chào bạn, Nhà Khai Phá đây. Rất ít người lên vùng mới mà có sẵn đủ tiền làm xong ngôi nhà mơ ước một lần. Và thật ra, cũng không nhất thiết phải vậy. Tập này mình nói về nghệ thuật làm nhà từng bước, một cách mà ông bà mình ở nông thôn đã làm từ rất lâu.
Vì sao làm dần lại hợp với người khai phá?
Ở vùng mới, tiền thường phải chia cho nhiều việc cùng lúc: đường vào, giếng nước, điện, vườn, và cuộc sống hằng ngày khi thu nhập chưa ổn định. Dồn hết vào nhà một lần là để những việc kia thiếu hụt.
Làm dần còn cho bạn thời gian học. Sau khi ở phần nhà đầu tiên, bạn biết thêm về gió, về nắng, về cách mình sống. Phần làm sau sẽ đúng hơn phần làm trước. Nhiều người kể giai đoạn hai của họ khác hẳn bản vẽ ban đầu, và tốt hơn.
Ở nông thôn Việt Nam, làm nhà dần là chuyện bình thường. Năm nay làm gian chính, vài năm sau làm thêm chái, rồi bếp, rồi hiên. Ngôi nhà lớn lên cùng gia đình.
Nhưng làm dần cũng có bẫy. Không có kế hoạch, bạn dễ có một ngôi nhà chắp vá, phần này không khớp phần kia, hoặc một công trình dở dang phơi mưa nắng nhiều năm, hư dần trước khi được dùng.
Thiết kế tổng thể trước, xây từng phần sau
Nguyên tắc quan trọng nhất là vẽ cả ngôi nhà hoàn chỉnh trước, dù chỉ xây một phần. Bạn cần biết phần sau sẽ nằm ở đâu, nối vào phần trước bằng cách nào, mái sẽ liền nhau ra sao, đường nước và đường điện sẽ đi thế nào.
Nếu không, bạn dễ gặp những tình huống như phần mới làm chắn mất cửa sổ đẹp nhất của phần cũ, hay mái phần mới đổ nước mưa đúng vào tường phần cũ. Sửa những lỗi này tốn hơn nhiều so với tính trước.
Móng là chỗ cần tính kỹ nhất. Nếu sau này muốn làm thêm tầng, móng phải đủ chắc ngay từ đầu. Nếu định nối dài nhà, nên chừa sẵn vị trí nối. Làm lại móng dưới một ngôi nhà đang ở là việc rất khó.
Đường ống nước, đường điện, hầm tự hoại cũng nên tính cho cả ngôi nhà hoàn chỉnh, chôn sẵn những đoạn ống chờ. Đào lên đặt thêm sau này sẽ tốn công và phá hỏng những gì đã làm.
Giai đoạn nào nên làm trước?
Giờ mình nói sang thứ tự. Thứ tự hợp lý thường là: nền móng và mái trước, rồi đến vách bao che, rồi đến điện nước cơ bản, cuối cùng là hoàn thiện như sơn, lát, trang trí. Có mái là có chỗ trú, có chỗ làm việc tiếp dù trời mưa.
Nhiều người mắc lỗi làm hoàn thiện đẹp một phòng trong khi phần khác chưa có mái. Mưa tạt vào, ẩm lan sang, phòng đẹp cũng hư theo. Hãy ưu tiên những phần bảo vệ công trình khỏi thời tiết.
Mỗi giai đoạn nên kết thúc ở trạng thái ở được và bền. Ví dụ giai đoạn một là một gian chính có mái, vách, cửa, bếp nhỏ và phòng tắm. Đủ để sống. Giai đoạn hai thêm phòng ngủ. Giai đoạn ba thêm hiên rộng. Giữa các giai đoạn có thể cách nhau vài năm mà không sao.
Tránh để công trình dừng lại ở những trạng thái dở dang dễ hư: tường xây xong chưa có mái, khung gỗ dựng xong chưa lợp, sắt chờ để trơ ra mưa nắng.
Giữ công trình dở dang không bị hư
Dù tính kỹ đến đâu, đôi khi vẫn phải dừng giữa chừng vì hết tiền hay vì có việc khác gấp hơn. Khi đó, hãy dành chút công sức để bảo vệ phần dở dang.
Sắt thép chờ nên được bọc lại hoặc quét lớp chống gỉ. Đầu tường xây dở nên được che để nước mưa không ngấm từ trên xuống. Gỗ và tre đã dựng mà chưa có mái nên được che bạt tạm.
Vật liệu còn thừa nên được cất gọn, kê cao, che mưa. Gạch, xi măng, gỗ để ngoài trời qua một mùa mưa có thể hỏng gần hết. Nhiều người đã phải bỏ đi cả đống vật liệu vì để hở.
Một chị làm nghề dịch thuật kể, chị dừng giai đoạn hai gần hai năm. Nhờ che chắn kỹ, khi làm tiếp, thợ chỉ cần dọn dẹp và nối vào. Chị bảo mấy tấm bạt và vài ngày công che chắn là khoản đáng tiền nhất trong cả quá trình.
Sống giữa công trường: chuẩn bị tinh thần cho cả nhà
Làm nhà dần nghĩa là bạn sẽ sống cạnh công trường khá lâu. Tiếng máy, bụi, thợ ra vào, vật liệu chất đống. Với trẻ nhỏ, công trường còn có những nguy hiểm như đinh, sắt, hố đào.
Hãy tách khu sống và khu thi công rõ ràng. Rào tạm quanh công trường, giữ lối đi an toàn cho người trong nhà, dặn trẻ con không vào khu thi công. Thống nhất với thợ giờ làm việc để còn có những khoảng yên tĩnh.
Chuẩn bị tinh thần cũng quan trọng. Làm nhà dần là chấp nhận ngôi nhà chưa hoàn hảo trong nhiều năm. Có người thấy mệt mỏi vì cảm giác mọi thứ chưa xong. Có người lại thấy vui vì mỗi năm nhà thêm một phần mới.
Có một cách nghĩ giúp nhiều gia đình: ngôi nhà không phải là thứ bạn mua xong, mà là thứ bạn sống cùng và làm cùng. Mỗi phần mới được thêm vào mang một kỷ niệm riêng, và đó là điều mà ngôi nhà làm một lần không có được.
Câu hỏi thường gặp
Làm nhà dần có tốn hơn làm một lần không?
Có thể tốn hơn một chút vì phải huy động thợ nhiều lần và nối các phần với nhau. Bù lại, bạn không phải vay nặng, và phần làm sau thường đúng hơn nhờ kinh nghiệm sống ở phần trước.
Có cần xin phép xây dựng cho từng giai đoạn không?
Tuỳ quy định từng nơi và quy mô công trình. Hãy hỏi bộ phận xây dựng của xã về thủ tục cho cả công trình hoàn chỉnh và từng phần trước khi bắt đầu.
Móng nhà có nên làm cho cả ngôi nhà ngay từ đầu?
Nếu có điều kiện, làm móng cho phần sẽ mở rộng sớm là điều tốt, hoặc ít nhất tính toán để móng sau nối được vào móng trước. Làm thêm tầng thì móng phải được tính đủ chắc từ đầu.
Khoảng cách giữa các giai đoạn bao lâu là hợp lý?
Không có con số cố định. Quan trọng là mỗi giai đoạn kết thúc ở trạng thái ở được và bền, để khoảng nghỉ dài bao lâu cũng không làm công trình hư hại.
Làm sao để phần nhà mới không bị lệch với phần cũ?
Có thiết kế tổng thể từ đầu, giữ lại bản vẽ, và nếu được thì dùng cùng nhóm thợ hoặc cùng người thiết kế. Chừa sẵn vị trí nối, đường ống chờ và đầu mái chờ.
