Vật liệu địa phương như tre, đá suối, đất và gỗ rừng trồng thường hợp với khí hậu vùng cao, đỡ tốn công chở, và làm ngôi nhà hoà vào cảnh quan. Nhưng chúng cần được xử lý đúng cách và cần thợ biết làm, còn gỗ rừng tự nhiên thì tuyệt đối phải có nguồn gốc hợp pháp.
Xin chào bạn, Nhà Khai Phá đây. Đi qua những bản làng ở vùng cao, bạn sẽ thấy những ngôi nhà đã đứng vững hàng chục năm chỉ với tre, gỗ, đất và lá. Tập này mình nói về việc học lại từ những ngôi nhà đó, không phải để làm y hệt, mà để chọn vật liệu cho ngôi nhà của mình một cách khôn ngoan.
Vì sao vật liệu tại chỗ hợp với vùng cao?
Người ở vùng cao dùng vật liệu tại chỗ không chỉ vì rẻ. Qua nhiều thế hệ, họ đã chọn ra những thứ hợp với khí hậu nơi đó. Vách tre, vách gỗ thở được, không giữ hơi ẩm bên trong như tường bê tông kín. Nhà sàn cao tránh ẩm từ đất và thú dữ. Mái dốc thoát nước mưa nhanh.
Vật liệu tại chỗ còn giúp giảm công chở. Đường lên đồi thường khó đi, chở từng xe gạch, xe xi măng lên là cả một công trình. Tre, đá, đất có sẵn gần đó thì khác hẳn.
Ngôi nhà làm từ vật liệu địa phương cũng hoà vào cảnh quan. Nó không đứng chơ vơ như một khối bê tông trắng giữa đồi xanh. Với những ai định đón khách sau này, đó còn là một phần của chất riêng.
Nhưng mình cũng nói thẳng: vật liệu tự nhiên đòi hỏi hiểu biết và chăm sóc. Làm sai cách, nhà tre có thể mục sau vài năm, vách đất có thể nứt vỡ khi mưa.
Tre: nhanh, nhẹ, đẹp nhưng cần xử lý đúng
Tre là vật liệu được yêu thích nhất ở nhiều vùng. Nó mọc nhanh, nhẹ, dẻo, chịu lực tốt so với trọng lượng. Nhiều nơi có tre mọc sẵn, hoặc mua được từ người trong vùng.
Điểm yếu của tre là mối mọt và ẩm. Tre không được xử lý thường bị mọt ăn chỉ sau một hai năm. Người xưa có cách ngâm tre trong nước bùn hay nước suối một thời gian dài, hoặc hun khói trên gác bếp. Ngày nay còn có những cách xử lý khác, nên hỏi người làm tre có kinh nghiệm.
Tre cũng nên được chặt đúng mùa và đúng tuổi. Tre non nhiều nhựa, dễ bị mọt. Người làm tre lâu năm biết chọn cây già, chặt vào mùa ít nhựa. Đây là kiến thức của nghề, không phải thứ đọc sách là làm được.
Khi dựng nhà tre, giữ cho tre không tiếp xúc trực tiếp với đất ẩm, có mái hiên đủ rộng để che mưa tạt. Tre khô ráo, được che mưa nắng thì bền hơn bạn nghĩ nhiều.
Gỗ: chỉ dùng khi biết rõ nguồn gốc
Giờ mình nói sang gỗ, vật liệu nhạy cảm nhất ở vùng cao. Gỗ đẹp, ấm, hợp khí hậu lạnh. Nhưng gỗ từ rừng tự nhiên là thứ không được khai thác tuỳ tiện. Dùng gỗ không rõ nguồn gốc không chỉ vi phạm pháp luật, mà còn góp phần phá đi chính những khu rừng đã làm bạn yêu vùng đất này.
Lựa chọn tốt hơn là gỗ rừng trồng, gỗ từ những cây trồng để khai thác, hoặc gỗ tái sử dụng từ nhà cũ được tháo dỡ hợp pháp. Khi mua gỗ, hãy hỏi rõ nguồn gốc và giấy tờ đi kèm.
Gỗ rừng trồng thường mềm hơn, cần được xử lý chống mối mọt và tẩm sấy đúng cách trước khi dùng. Gỗ chưa khô mà đem dựng nhà sẽ co ngót, cong vênh, nứt nẻ sau một mùa khô.
Nếu ai đó mời bạn mua gỗ quý giá rẻ, không có giấy tờ, bảo cứ yên tâm, thì câu trả lời duy nhất nên là không. Ở vùng rừng, uy tín của bạn với cộng đồng và chính quyền quý hơn mọi cây cột đẹp.
Đất và đá: nền móng của ngôi nhà bền
Đá suối, đá đồi là vật liệu truyền thống cho móng nhà, tường rào, bậc thềm. Đá bền, không mục, chịu ẩm tốt, và có vẻ đẹp tự nhiên. Nhiều người dùng đá làm chân nhà để nâng phần gỗ, tre lên khỏi mặt đất ẩm.
Khi lấy đá, cần hỏi rõ có được phép lấy không, lấy ở đâu. Lấy đá quá nhiều ở lòng suối có thể làm thay đổi dòng chảy, ảnh hưởng tới người ở hạ nguồn. Nhiều nơi có quy định riêng về việc này.
Đất nện, đất trộn rơm, gạch đất không nung là những cách làm tường cổ xưa đang được nhiều người tìm lại. Tường đất dày giữ nhiệt tốt, ban ngày hấp nắng, ban đêm toả ấm, rất hợp vùng cao. Nhưng tường đất sợ nước, cần mái hiên rộng và chân tường bằng đá cao.
Làm nhà đất là một kỹ năng thật sự. Nên học từ người đã làm, thử với một công trình nhỏ như nhà kho hay bức tường vườn trước khi làm nhà ở.
Kết hợp cũ và mới: con đường nhiều người chọn
Không nhất thiết phải chọn giữa nhà hoàn toàn tự nhiên và nhà bê tông. Nhiều người chọn cách kết hợp: móng đá hoặc bê tông chắc, khung gỗ hoặc thép, vách tre hoặc gỗ, mái tôn cách nhiệt hoặc ngói. Phần nào cần bền thì dùng vật liệu bền, phần nào cần thoáng thì dùng vật liệu tự nhiên.
Phòng tắm và bếp, những nơi ẩm và có nước, thường nên dùng vật liệu chịu nước tốt. Phòng ngủ và phòng sinh hoạt có thể dùng gỗ, tre cho ấm và dễ chịu.
Một chị làm kiến trúc kể, ngôi nhà của chị ở vùng đồi có móng đá, khung sắt, vách là những tấm tre đan do một nhóm thợ trong bản làm. Chị bảo ngôi nhà vừa chắc vừa mang hồn của vùng đất, và những người thợ đó giờ thành bạn của gia đình.
Vật liệu địa phương, suy cho cùng, không chỉ là tre, gỗ, đất, đá. Nó còn là bàn tay và kinh nghiệm của những người đã sống ở vùng đất đó trước bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà tre có bền được bao lâu?
Tuỳ cách chọn tre, cách xử lý và cách che mưa nắng. Tre được xử lý tốt, giữ khô ráo và có mái hiên rộng có thể dùng nhiều năm, còn tre không xử lý có thể hư chỉ sau một hai mùa.
Có được tự lấy gỗ trong rừng để làm nhà không?
Không nên và thường là không được phép. Gỗ rừng tự nhiên có quy định quản lý chặt chẽ. Hãy hỏi cơ quan kiểm lâm và chính quyền xã, và chỉ dùng gỗ có nguồn gốc hợp pháp.
Tường đất có chịu được mưa ở cao nguyên không?
Tường đất chịu được nếu được bảo vệ tốt: chân tường bằng đá cao, mái hiên rộng che mưa tạt và lớp trát phù hợp. Để tường đất hứng mưa trực tiếp thì sẽ nhanh hư.
Tìm thợ biết làm nhà bằng vật liệu địa phương ở đâu?
Hỏi trong bản làng và những người đã làm nhà tre, gỗ, đất ở vùng đó. Nhiều thợ giỏi không quảng cáo, chỉ được biết qua người quen giới thiệu.
Dùng vật liệu địa phương có rẻ hơn không?
Thường đỡ tốn tiền vật liệu và tiền chở, nhưng có thể tốn công hơn vì cần thợ có tay nghề và thời gian xử lý vật liệu. Tổng chi phí tuỳ từng công trình.
